Thom de Graaf

Vice-president van de Raad van State

"We zitten in onzekere tijden, geopolitiek en nationaal. We zien autocratische tendensen, we zien eendimensionale opvattingen van wat democratie is: dat het de meerderheid is die besluit. Dat kan consequenties hebben voor de rechtsstaat, hoewel een sterke rechtsstaat weerbaar behoort te zijn. Daarvoor zijn regelmatig onderhoud, innovaties en versterkingen nodig, we moeten de rechtsstaat blijven doorontwikkelen. Bij innovaties moeten we niet alleen uitgaan van technologische mogelijkheden. We moeten ook rekening houden met de privacy van mensen, met de menselijke maat. Doorontwikkelen moet niet alleen ‘slim’, maar vooral ‘verstandig’ gebeuren. Algoritmes kunnen daarbij zinvol zijn, maar we moeten oppassen voor een algocratie; een bestuur gebaseerd op algoritmes en data.

Wil je de rechtsstaat doorontwikkelen, dan moet je ook kijken naar de betekenis van de basisdocumenten die van belang zijn voor de inrichting van onze democratische rechtsstaat. In Nederland speelt de Grondwet een minder grote rol dan in andere landen, onder andere door het toetsingsverbod en doordat onze Grondwet ‘sober’ is. De Grondwet zou in het publieke domein best wat meer naar voren mogen treden. De maatschappelijke functie van de Grondwet zou meer ruimte mogen krijgen. De Grondwet moet meer in de hearts and minds van burgers komen. Op dit moment is er in Nederland geen sterke rechtsstatelijke cultuur. Zo kan het begrip voor de achterliggende waarden van de rechtsstaat verloren gaan. Als ook het inzicht in het precaire evenwicht tussen de verschillende machten wegvalt, komt de rechtsstaat onder druk te staan. Het is dus noodzaak om de rechtsstaat levend én sterk te houden.

Het is belangrijk dat we onze rechtsstaat doorontwikkelen.

De Raad van State speelt daarbij een belangrijke rol. Wetgevingskwaliteit is van grote betekenis, daar let de Afdeling advisering op. De Afdeling bestuursrechtspraak gaat nadrukkelijker inzetten op ‘terugkoppeling naar de wetgever’. Bestuursrechters kunnen in hun uitspraken onvolkomenheden in de wet constateren: wetten die bijvoorbeeld onrechtvaardiger uitpakken voor burgers dan de wetgever had voorzien. Het kan een systeemfeilen zijn, of zelfs een systeemfalen. Dat signaal kunnen rechters doorgeven aan de wetgever. Dat kan heel expliciet, door in de uitspraak een kopje ‘terugkoppeling’ op te nemen, en daar een overweging aan te wijden. We hebben ook een speciale commissie in het leven geroepen met vier staatsraden van Bestuursrechtspraak en een staatsraad van Advisering die onderzoekt hoe we die terugkoppeling het beste kunnen organiseren en hoe we ervoor zorgen dat deze signalen regering en parlement op tijd bereiken."