Uitspraak 202504018/1/A2

202504018/1/A2.
Datum uitspraak: 5 augustus 2026

AFDELING
BESTUURSRECHTSPRAAK

Uitspraak op het hoger beroep van:

Vereniging Vrienden van Den Haag, gevestigd in Den Haag, en anderen,

appellanten,

tegen de uitspraak van de rechtbank Den Haag van 4 juni 2025 in zaak nr. 23/5233 in het geding tussen:

Vereniging Vrienden van Den Haag en anderen

en

de raad van de gemeente Den Haag.

Procesverloop

Bij besluit van 10 februari 2022 heeft de raad de aanwijzing van De Dreven tot gemeentelijk beschermd stadsgezicht ingetrokken.

Bij besluit van 9 februari 2023 heeft de raad het door Vereniging Vrienden van Den Haag en anderen daartegen gemaakte bezwaar gegrond verklaard, dat besluit ingetrokken en, onder de opschortende voorwaarde van inwerkingtreding van een nieuw planologisch kader voor de Drevenbuurt, de aanwijzing van De Dreven tot gemeentelijk beschermd stadsgezicht ingetrokken.

Bij uitspraak van 4 juni 2025 heeft de rechtbank het door Vereniging Vrienden van Den Haag en anderen daartegen ingestelde beroep gegrond verklaard, het besluit van 9 februari 2023 vernietigd en bepaald dat de rechtsgevolgen van dat besluit in stand blijven.

Tegen deze uitspraak hebben Vereniging Vrienden van Den Haag en anderen hoger beroep ingesteld.

De raad, stichting Staedion en Heijmans Vastgoed B.V. hebben schriftelijke uiteenzettingen gegeven.

De Afdeling heeft de zaak, gelijktijdig met zaak nr. 202501099/1/R3, op een zitting behandeld op 10 juni 2026, waar Vereniging Vrienden van Den Haag en anderen, vertegenwoordigd door [gemachtigden], en de raad, vertegenwoordigd door mr. D.S.P. Roelands-Fransen, advocaat in Den Haag, en P.M. Birnage, zijn verschenen. Verder zijn daar Staedion en Heijmans Vastgoed, beide vertegenwoordigd door mr. J.A. Mohuddy, advocaat in Breda, [gemachtigden], gehoord.

Overwegingen

Inleiding

1.       Deze uitspraak gaat over de Drevenbuurt in de wijk Bouwlust-Vrederust van het stadsdeel Escamp in Den Haag. Een gedeelte van de Drevenbuurt is sinds 2004 aangewezen als gemeentelijk beschermd stadsgezicht (De Dreven). Deze buurt is kenmerkend voor naoorlogse uitbreidingswijken en heeft vanwege zijn oorspronkelijke karakter en bijzondere verkaveling cultuurhistorische waarde. Binnen de Drevenbuurt zijn er volgens de raad echter grote sociaal-maatschappelijke problemen en liggen er opgaven in het kader van volkshuisvesting en verduurzaming. Met een meer gedifferentieerde en toekomstbestendige woningvoorraad beoogt de raad de neerwaartse spiraal te keren waar de buurt qua leefbaarheid in is geraakt. Omdat deze gewenste woningdifferentiatie en uitbreiding van het huidige sociale huurprogramma volgens de raad niet mogelijk is binnen de kaders van het beschermd stadsgezicht, heeft hij besloten de aanwijzing van De Dreven tot beschermd stadsgezicht in te trekken. De Vereniging Vrienden van Den Haag en anderen zijn het hiermee niet eens en willen dat het beschermd stadsgezicht behouden blijft.

2.       Het op deze zaak betrekking hebbend wettelijk kader is opgenomen in de bijlage bij deze uitspraak. Deze bijlage maakt deel uit van de uitspraak.

Besluitvorming

3.       Bij besluit van 10 februari 2022 heeft de raad op grond van artikel 5:3 van de Monumentenverordening Den Haag 2019 (de verordening) de aanwijzing van De Dreven ingetrokken. Het door Vereniging Vrienden van Den Haag en anderen daartegen gemaakte bezwaar heeft de raad gegrond verklaard voor zover dit bezwaar betrekking had op het moment waarop het beschermd stadsgezicht werd ingetrokken. Bij het besluit van 9 februari 2023, gepubliceerd op 23 juni 2023, heeft de raad bepaald dat onder de opschortende voorwaarde van inwerkingtreding van een nieuw planologisch kader voor de Drevenbuurt, te weten een nieuw bestemmingsplan, dan wel een omgevingsplan, het beschermd stadsgezicht wordt ingetrokken.

4.       Bij besluit van 29 november 2024 heeft de raad het bestemmingsplan "Dreven 1" vastgesteld. Bij uitspraak van vandaag, ECLI:NL:RVS:2026:4473, heeft de Afdeling beslist op het beroep tegen de vaststelling van het bestemmingsplan. De Afdeling heeft het beroep gegrond verklaard, een planregel vernietigd en deze planregel zelf voorziend aangepast. Met die uitspraak is het bestemmingsplan in rechte komen vast te staan.

Uitspraak van de rechtbank

5.       In bezwaar hebben Vereniging Vrienden van Den Haag en anderen onder meer aangevoerd dat er onvoldoende onderzoek ten grondslag ligt aan het intrekkingsbesluit en dat het mogelijk is om de woningen in De Dreven te renoveren met behoud van het beschermd stadsgezicht. Omdat de raad in het besluit van 9 februari 2023 niet op deze bezwaargronden is ingegaan, heeft de rechtbank het beroep gegrond verklaard en het besluit vernietigd. De rechtbank heeft evenwel de rechtsgevolgen van dat besluit in stand gelaten. Volgens de rechtbank staat het gemeentelijke beleid niet aan intrekking in de weg en heeft de raad de cultuurhistorische waarden voldoende betrokken in zijn afweging. Daarnaast heeft de raad navolgbaar toegelicht waarom verdichting noodzakelijk is en heeft hij voldoende onderzoek gedaan naar andere varianten. De raad heeft volgens de rechtbank ook navolgbaar toegelicht waarom is gekozen voor de variant met verdichting en gedeeltelijke sloop. Het argument dat van deze intrekking een ongewenste precedentwerking uitgaat, volgt de rechtbank niet.

Gronden van het hoger beroep

6.       In hoger beroep betogen Vereniging Vrienden van Den Haag en anderen dat de rechtbank ten onrechte heeft aangenomen dat de motivering die de raad heeft gegeven het intrekkingsbesluit kan dragen. Hoewel Vereniging Vrienden van Den Haag en anderen onderkennen dat de raad beleidsruimte heeft bij het intrekken van een aanwijzing tot beschermd stadsgezicht, had het architectuur- en cultuurhistorische belang van De Dreven in dit geval zwaarder moeten wegen dan de beoogde stadsvernieuwing en verdichting. In dit kader wijzen Vereniging Vrienden van Den Haag en anderen op het negatieve advies van de welstands- en monumentencommissie. Niet is gebleken dat de door de raad gewenste herontwikkeling, vernieuwing en verdichting niet mogelijk zouden zijn binnen het beschermd stadsgezicht. Het staat volgens Vereniging Vrienden van Den Haag en anderen vast dat de raad geen zelfstandig onderzoek heeft gedaan naar alternatieven waarbinnen het beschermd stadsgezicht behouden kon worden.

Beoordeling van het hoger beroep

7.       Niet in geschil is dat de redenen waarom De Dreven in 2004 is aangewezen tot beschermd stadsgezicht nog steeds aanwezig zijn. Dit wordt ook benadrukt in het negatieve advies van de welstands- en monumentencommissie. De vraag die in deze zaak voorligt is of de raad andere betrokken belangen zwaarder heeft mogen laten wegen dan de architectonische en cultuurhistorische waarden van dit deel van de Drevenbuurt.

8.       De Afdeling stelt voorop dat de gronden die Vereniging Vrienden van Den Haag en anderen hebben aangevoerd grotendeels gelijk zijn aan de gronden die zij in beroep hebben aangevoerd. Deze gronden komen er in de kern op neer dat zij het niet eens zijn met de uitspraak van de rechtbank, maar Vereniging Vrienden van Den Haag en anderen hebben nagelaten om redenen aan te voeren waarom de gemotiveerde beoordeling van de rechtbank onjuist of onvolledig zou zijn. Met de rechtbank komt de Afdeling tot het oordeel dat de raad de aanwijzing van De Dreven tot gemeentelijk beschermd stadsgezicht heeft mogen intrekken. Voor zover de gronden in hoger beroep daartoe aanleiding geven, overweegt de Afdeling aanvullend nog het volgende.

8.1.    Het ligt binnen de beleidsvrijheid van de raad om alle betrokken belangen tegen elkaar af te wegen. Vergelijk de uitspraak van de Afdeling van 29 mei 2024 (ECLI:NL:RVS:2024:2231). Hieronder valt zowel het architectonische en cultuurhistorische belang bij behoud van de karakteristieke bebouwing als ook de belangen van de kwaliteit en het aanbod van de volkshuisvesting.

8.2.    Het besluit tot intrekking van de aanwijzing kent een lange voorgeschiedenis. Onderdeel van deze voorgeschiedenis is het onderzoek dat in opdracht van het college van burgemeester en wethouders van Den Haag is verricht naar de verschillende opties voor de herontwikkeling van De Dreven. Dit onderzoek is vastgelegd in het ‘Onderzoek heroverweging status Beschermd Stadsgezicht De Dreven’. De raad heeft toegelicht dat er uiteindelijk vier opties zijn overwogen, te weten, het behouden van de openverkavelingsstructuur en verdichtingsmogelijkheden (variant 1), de maximale tuinstadvariant (variant 2), de minimale tuinstadvariant (variant 3) en de verdichte variant (variant 4). Bij het beoordelen van de haalbaarheid van deze varianten is gekeken naar de opbrengst voor de volkshuisvestelijke opgave, de woningdifferentiatie, de woonkwaliteit, de kosten en de mate waarin de optie bijdraagt aan een oplossing voor de sociaal-maatschappelijke problemen binnen de buurt. Uit dit onderzoek volgt dat iedere optie in meer of mindere mate een bijdrage kan leveren aan de hiervoor genoemde doelen.

8.3.    De raad heeft navolgbaar gemotiveerd waarom het loslaten van het beschermd stadsgezicht met behoud van karakteristieke elementen, zoals het geval is in variant 4, onder de streep de grootste bijdrage levert aan de volkshuisvestelijke opgave en een kosteneffectieve oplossing is om een zo groot mogelijke sociaal-maatschappelijke impact te realiseren zonder daarmee voorbij te gaan aan het architectuur- en cultuurhistorische belang van de buurt. Op de zitting heeft de raad benadrukt waarom er een noodzaak is voor verdichting en toegelicht waarom dit niet mogelijk is binnen de bestaande bebouwing en het beschermd stadsgezicht. Het gaat daarbij niet alleen om de sociale woningvoorraad uit te breiden maar ook om differentiatie aan te brengen in de woningvoorraad, zodat terugkeer en doorstroming in de wijk mogelijk is. Dit alles vraagt volgens de raad om een nieuwe stedenbouwkundige opzet, ook omdat de duurzaamheidsresultaten van de bestaande woningen niet optimaal zijn en er problemen zijn in verband met geluid, de toegankelijkheid en de indeling van de woningen. Deze factoren samen maken het volgens de raad noodzakelijk om in te zetten op grootschalige sloop en nieuwbouw, wat niet mogelijk is binnen het beschermd stadsgezicht.

8.4.    Dat deze doelen, dan wel een deel daarvan ook kunnen worden bereikt met herontwikkeling binnen het beschermd stadsgezicht, betekent niet dat de raad gehouden is om voor een van de drie andere varianten te kiezen.

8.5.    In haar oordeel betrekt de Afdeling ook dat de raad met het voorgenomen plan wel degelijk bescherming heeft willen bieden aan kenmerkende cultuurhistorische waarden van het gebied, waarbij is beoogd om enkele essentiële kwaliteiten van het stadsgezicht te behouden. Het gaat dan concreet om de karakteristieke voormalige winkelbebouwing en portiekwoningen langs de Dreef, het orthogonale straten- en bebouwingspatroon met groene ruimte tussen de gebouwen en de diagonale zichtlijnen, en de singel met bajonet in het hart van de wijk. Het is met andere woorden niet zo dat met het intrekken van de aanwijzing de cultuurhistorische waarde van de Drevenbuurt geheel verloren gaat.

9.       Voor zover Vereniging Vrienden van Den Haag en anderen argumenten hebben aangevoerd over de mate waarin het bestemmingsplan moet voorzien in bescherming van de cultuurhistorische waarde, merkt de Afdeling op dat het bestemmingsplan niet in deze procedure voorligt. De Afdeling wijst op haar uitspraak van vandaag (ECLI:NL:RVS:2026:4473) waarin deze gronden zijn besproken.

Conclusie

10.     Het hoger beroep is ongegrond. De Afdeling bevestigt de uitspraak van de rechtbank.

11.     De raad hoeft geen proceskosten te vergoeden.

Beslissing

De Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State:

bevestigt de aangevallen uitspraak.

Aldus vastgesteld door mr. P.H.A. Knol, lid van de enkelvoudige kamer, in tegenwoordigheid van mr. A.S. Rietveld, griffier.

w.g. Knol
lid van de enkelvoudige kamer

w.g. Rietveld
griffier

Uitgesproken in het openbaar op 5 augustus 2026

1064

Bijlage

Wettelijk kader

Monumentenverordening Den Haag 2019

Artikel 5:3 Wijziging, intrekking en vervallen van de aanwijzing

1. De gemeenteraad kan, op voordracht van het college, een besluit tot aanwijzing als bedoeld in artikel 5:1, eerste lid, wijzigen of intrekken. Artikel 5:1, tweede, derde en vierde lid, is hierop van overeenkomstige toepassing, tenzij het een aanpassing van ondergeschikte betekenis betreft of het stadsgezicht waarop aanwijzing betrekking heeft als zodanig is tenietgegaan.

Erfgoedverordening Den Haag 2024

Artikel 7:3 Overgangsrecht

1. Op een monument, voorlopig monument of beschermd stadsgezicht dat is aangewezen onder de Monumentenverordening Den Haag 2019, zijn de bepalingen van de Erfgoedverordening Den Haag 2024 van toepassing.

2. De bepalingen van de Monumentenverordening Den Haag 2019 blijven van toepassing op bezwaar- en beroepsprocedures betreffende bezwaar- en beroepschriften die vóór de dag van inwerkingtreding van de Erfgoedverordening Den Haag 2024 zijn ingediend.

(…)