Openingsbijeenkomst Week van de Rechtsstaat 2025

Dames en heren,

Om u als gastheer van deze opening van de Week van de Rechtsstaat aan het einde van de bijeenkomst te verwelkomen, is enigszins verwarrend, maar ja, het zijn nu eenmaal verwarrende tijden, dus in die zin weer niet ongewoon. De mooie act van zojuist wilden we niet verstoren met mijn openingswoord, dus ik ben nu aangewezen voor de closing remarks. Ik ben blij dat u allemaal bij deze ‘start van de Week’ bent gekomen en dat wij gezamenlijk de komende dagen op vele bijeenkomsten en met veel gasten ons op de staat van de rechtsstaat bezinnen en de waarden ervan benadrukken. Dit is meer dan ooit nodig en gelet op het moment ook zeer actueel. De Week van de Rechtsstaat wordt immers voor de derde keer georganiseerd, maar voor het eerst direct voorafgaand aan Prinsjesdag en de algemene politieke beschouwingen, dus direct voorafgaand aan wat je zou kunnen noemen de Week van de Democratie. Ik zou het gelet op de huidige wankele staat van de nationale politiek niet direct het feest van de democratie willen noemen, maar wel een belangrijk moment in ons parlementair bestel.

Het kan geen kwaad om in deze politiek turbulente en zorgwekkende tijden aan het begin van zowel het nieuwe parlementaire jaar als de verkiezingscampagne – al lijkt die tegenwoordig permanent gevoerd te worden – aandacht te vragen voor de essentialia van de rechtsstaat. Rechtsstaat en democratie zijn natuurlijk niet hetzelfde, maar te onderscheiden concepten met verschillende uitgangspunten. De rechtsstaat gaat uit van gedeelde en verdeelde macht en de beteugeling daarvan in het recht dat in de eerste plaats de burgers dient: zij hebben fundamentele en onvervreemdbare vrijheden en rechten die hen behoeden voor overheidsterreur en willekeur. Sterker nog: die fundamentele rechten dienen in de uitoefening ervan te worden beschermd en geborgd. Democratie behelst het even fundamentele principe dat overheidsmacht gelegitimeerd moet zijn door de burgers over wie die macht wordt uitgeoefend.

Rechtsstaat en democratie vormen beide een noodzakelijke voorwaarde voor de relatief vreedzame en voorspoedige wijze van samenleven die wij in dit land hebben opgebouwd. Zij zijn afzonderlijk te bestuderen, maar niet zomaar te scheiden. Daarom spreken wij ook over de democratische rechtsstaat. Zonder rechtsstaat kan een democratie niet anders zijn dan een tirannie van de meerderheid, majority rules. Een rechtsstaat zonder democratie is een vorm van staatspaternalisme waarin de macht niet ter verantwoording kan worden geroepen, laat staan heengezonden.

De Week van de Rechtsstaat is een mooie en noodzakelijke invented tradition waarin Haagse spelers binnen de rechtsstaat (ruim op te vatten nu dit jaar ook de Amsterdamse en Rotterdamse rechtbanken meedoen) de krachten bundelen om enerzijds aandacht voor de kwaliteit van de rechtsstaat te vragen en anderzijds een kijkje in de keuken te geven. De democratische rechtsstaat staat en valt immers met het begrip ervan en de actieve participatie van de burgers waarvoor hij is opgericht. Voor dat begrip en die betrokkenheid is inzicht in de werking van de rechtsstatelijke instituties belangrijk, net als het voorbeeld- en voorleefgedrag van diegenen die er dagelijks mee werken.

Aan beide kunnen wij met deze week een bescheiden bijdrage leveren. Deze opening met de bijdrage van Arlon Luijten en zijn talentvolle collega’s, de toespraak van de voorzitter van de organiserende stichting, Monique Wesselink, en de indringende gesproken column van Maxim Februari, is alvast een goed begin. Dank allemaal. In deze zelfde zaal spreken wij morgen verder over de kracht en kwetsbaarheid van de democratie, inclusief de gevolgen van de toegenomen digitalisering en de potentiële overwoekering door AI. En ook de rest van deze week is gevuld met symposia, lezingen, debatten, zelfs quizzen en tot slot een open dag in de instituties.

Ik wil met uw goedvinden aan het slot van deze openingsbijeenkomst nog een enkele opmerking maken over de relatie tussen democratie en rechtsstaat in het huidige tijdsgewricht.

Op dit vlak – en overigens ook op andere vlakken – zijn de Verenigde Staten een afschrikwekkend voorbeeld. In Amerika, ooit voor velen het droombeeld van echte democratie, wordt de rechtsstaat vermorzeld met een beroep op de democratische legitimatie van de president. Die zou door de kiezers gemachtigd zijn om de onafhankelijkheid van rechters, de professionele integriteit van overheidsdiensten, de werking van het electorale stelsel en de objectieve weergave van feiten en vooruitzichten te ondermijnen. Ook opinies en politieke voorkeuren zijn vogelvrij geworden. Niet de rule of law heerst, maar de rule of majority. En de belangen van Big Techbedrijven en fossiele industrie, en niet te vergeten die van de familie Trump.

In de VS kennen democratie en rechtsstaat naar nu blijkt onvoldoende safeguards om het evenwicht te bewaren en blote macht te beteugelen. Hebben we die in ons eigen land wel, of in ieder geval voldoende? Onze democratische rechtsstaat wordt evenzeer regelmatig beschadigd en uitgehold door fake news, bruut verbaal geweld en beeldvervalsing op social media, gebrek aan respect voor de feiten, de wetenschap en de onafhankelijke rechtspraak.

De institutionele waarborgen, de safeguards, lijken echter sterker dan aan de andere kant van de oceaan. Wij kennen geen eenhoofdig leiderschap, geen kiesstelsel dat twee partijblokken dwingt elkaar politiek op leven en dood te bevechten en geen politieke benoemingen van rechters. Bovendien kennen wij een maatschappelijke en culturele traditie van gematigdheid waarin voor echte extremen nooit veel plaats is, in ieder geval niet permanent. Er is in Nederland, geloof ik, nog steeds een diepgeworteld besef dat wij het met elkaar, met andersdenkenden, moeten rooien. Een Trump-overname van zowel democratie als rechtsstaat zullen we hier dus niet snel hoeven te vrezen.

En toch. Ook hier worden door ministers en volksvertegenwoordigers de feiten regelmatig in twijfel getrokken of ronduit genegeerd. Ook hier wordt gemorreld aan de eigenzinnigheid en vrijheid van wetenschap en media. Ook hier klinkt het verwijt dat onafhankelijke rechters en adviesorganen bevooroordeeld zijn omdat hun uitspraken en adviezen soms niet bevallen. Ook hier wordt openlijk de vraag gesteld wie het eigenlijk voor het zeggen heeft, de kiezers of die ‘ongekozen bureaucraten’ van de Raad van State, het volk of de instituties. Alsof de instituties gemaakt zijn om de bevolking te knechten. Vergis u niet, dit zijn krachtige geluiden die telkens weer een versterker vinden. En niet alleen geluiden uit de politieke marge. En ook hier bestaat een zekere neiging om als de rechtsstaat drempels opwerpt tegen te drastische ingrepen in grondwettelijke vrijheden, niet die maatregelen te verzachten maar de drempels te verlagen.

Ons rechtsstatelijk en politiek bestel kan wel wat extra bescherming gebruiken, er worden bijvoorbeeld verstandige suggesties gedaan voor een betere regulering van politieke partijen, hun transparantie en campagne-methodes en voor een betere firewall om de begroting van de rechtspraak. Op Europees vlak wordt, hoe onaangenaam ook voor de Amerikaanse macht, een begin gemaakt met de regulering van Big Tech en AI.

Maar is dat voldoende? Twee staatscommissies, een over de parlementaire democratie en een over de rechtsstaat, deden concrete voorstellen op basis van doorwrochte analyses; er is tot dusverre nog maar weinig mee gedaan. Dat geldt mutatis mutandis ook voor de vele oproepen om meer en beter te investeren in het democratisch rechtsstatelijk begrip en de kennis die daarvoor nodig is, bijvoorbeeld in het burgerschapsonderwijs. De resultaten zijn volgens de Onderwijsinspectie ronduit onvoldoende.

Constitutionele kennis en inzicht in het wetgevingsproces kan ook in het Haagse beter, zo leerden ons onder veel meer de lotgevallen van het geamendeerde wetsvoorstel over de asielnoodmaatregelen

Er kan dus meer.

Maar bovenal zullen we burgers terug moeten zien te halen die hun vertrouwen lijken te zijn verloren in de overheid, in de politiek en in de democratische rechtsstaat. Daar zijn wellicht veel oorzaken voor aan te wijzen, zoals het gebrek aan slagkracht van de overheid, te grote beloftes en te weinig prestaties, feilen en fouten in de uitvoering, ondoorzichtige regels, ongenaakbaar bestuur en wetgeving die in de praktijk niet rechtvaardig maar hardvochtig uitwerkt.

Maar evenzeer zou het te denken moeten geven dat de politieke desintegratie van de afgelopen jaren, zacht gezegd, het vertrouwen in de werking van de democratische rechtsstaat niet heeft versterkt. Een enkele peiling is geen hard bewijs, maar u zult met mij geschrokken zijn dat na de laatste politieke crisis waardoor alleen nog een mini-kabinet resteert, een steekproef opleverde dat nog slechts 4% van de ondervraagden vertrouwen had in de nationale politiek. Dit soort cijfers kelderden in de afgelopen jaren in rap tempo. Burgers zien het onvermogen om politieke stabiliteit te bewerkstelligen, zij nemen ook het gebrek aan zorgvuldig debat waar en de onwil of onkunde om breed gedragen compromissen te sluiten. Het laatste jaar was wat dit betreft wel bijzonder pijnlijk: weinig beleid, weinig wetgeving, gebrekkig bestuurlijk vermogen, veel onderling geruzie en wantrouwen, geen cohesie, laat staan homogeniteit, en uiteindelijk een kabinetsval in twee episoden die niemand meer goed kan uitleggen.

De optimist in mij zegt: het kan in ieder geval niet nog slechter, dus er is hoop. Ik heb die hoop ook echt. Het is nodig om zowel de cultuur van de democratie als de kracht van de rechtsstaat op te stuwen en ik geloof dat dat ook echt kan. Dat vraagt verantwoordelijkheidsbesef, zorgvuldigheid en bereidheid tot echte samenwerking van partijen en het inzicht dat onze democratische rechtsstaat niet gebaat is bij loze verklaringen in coalitieakkoorden, maar bij concrete versterkingen. En zeker bij waakzaamheid en actief optreden tegen moedwillige ondermijning van de basis van ons vreedzaam samenleven. De democratische rechtsstaat vereist dat van ons allemaal.

Ik wens ons allemaal ook dit jaar een mooie Week van de Rechtsstaat. En liefst ook de 51 daaropvolgende weken.