Samenvatting advies tijdelijke regels experimenten met nieuwe stembiljetten

Kleinere stembiljetten

De regering wil vanaf 2024, dus ná de Tweede Kamerverkiezingen van 22 november, gaan experimenteren met een kleiner stembiljet. De huidige stembiljetten zijn erg groot. Dit is niet alleen voor kiezers onhandig, maar bemoeilijkt ook het telproces. Het kost stembureauleden de nodige tijd om een stembiljet goed te beoordelen en die beoordeling is vanwege de omvang van het biljet foutgevoelig. Op een kleiner stembiljet staan geen namen meer van kandidaten, alleen de namen van de lijsten (VVD, SP, etc.) en de kandidaatnummers. In het stemhokje is een overzicht aanwezig van de kandidaten en kandidaatnummers. De kiezer kan dus een vakje voor een lijst rood maken én een vakje voor het gewenste kandidaatnummer.

Stemmen op een lijst

In het Nederlandse kiessysteem stemt een kiezer op een kandidaat, niet (alleen) op een partij. In dit experiment is het ook mogelijk een geldige stem uit te brengen door alleen het vakje voor een lijst rood te maken. Daarmee wordt dus afgeweken van het huidige systeem. Dat kan bij een experiment, maar alleen als dat noodzakelijk is voor het experiment en voor een zorgvuldige evaluatie hiervan. Volgens de Afdeling advisering is dat hier niet het geval. Weliswaar heeft het parlement zorgen geuit over kiezers die mogelijk vergeten ook een kandidaat te kiezen, maar die zorgen zijn niet feitelijk onderbouwd. Uit een test bleek eerder zelfs het tegendeel, kiezers begrepen hoe ze moesten stemmen. Daarnaast bestaat de mogelijkheid dat kiezers juist bewust gebruik gaan maken van de mogelijkheid alleen een lijstkeuze aan te geven. Dat kan bijvoorbeeld omdat kiezers geen specifieke voorkeur hebben voor een kandidaat en weten dat een kandidaatskeuze niet noodzakelijk is. Als de regering dit mogelijk wil maken, dan moet de positie van lijsten en kandidaten grondig worden afgewogen. Nu zij dat niet heeft gedaan, past de mogelijkheid om alleen een lijstkeuze mogelijk te maken niet binnen dit experiment.

Herstemming

Het vertegenwoordigend orgaan waarvoor de verkiezing heeft plaatsgevonden (bijvoorbeeld de Tweede Kamer of de gemeenteraad) heeft de wettelijke taak om in de oude samenstelling te oordelen over de geldigheid van de stemming. Zij kunnen ook besluiten tot een gehele of gedeeltelijke herstemming. Omdat het stemmen met een kleiner biljet nieuw is, kan dit twijfels oproepen over de geldigheid van de stemming. De regering heeft daarom in de toelichting bij het voorstel criteria opgenomen die kunnen worden toegepast als vragen over de geldigheid van de stemming rijzen, juist vanwege het experiment. De Afdeling advisering vindt dat de regering beter moet toelichten waarom die criteria alleen in de toelichting en niet in het besluit worden vastgelegd. Mocht tot een herstemming worden besloten, dan zou die volgens de Afdeling advisering moeten plaatsvinden met het huidige stembiljet, zodat niet opnieuw twijfels ontstaan over de geldigheid van de stemming.