Voorlichting over amendement van Kamerleden Sneller en Tseggai bij de Wet op de politieke partijen

Amendement

De Tweede Kamer heeft de Afdeling advisering om voorlichting verzocht over het amendement. Het amendement is een aanvulling op de Wet op de politieke partijen (Wpp) en stelt regels voor de interne organisatie van politieke partijen. Partijen worden verplicht leden toe te laten die voldoen aan de eisen die de vereniging stelt. Ook moeten de leden kunnen beslissen over het partijprogramma en de kandidatenlijst waarmee de partij aan verkiezingen mee wil doen. Het amendement belegt het toezicht op de vereisten van interne partijdemocratie bij de Nederlandse autoriteit voor politieke partijen (Napp). Als een politieke partij niet voldoet aan de regels kan daaruit volgens het amendement uiteindelijk de sanctie voortvloeien dat zij niet kan deelnemen aan de verkiezingen.

Partijregulering kan nodig zijn

Volgens de Afdeling advisering is er in algemene zin constitutionele ruimte om de interne organisatie van politieke partijen wettelijk te regelen. Een grote mate van vrijheid voor politieke partijen is essentieel voor een goede werking van de democratie. Maar beperken van die vrijheid kan soms juist noodzakelijk zijn. Bijvoorbeeld om de democratie te beschermen en weerbaar te maken.

Amendement nog niet voldoende gemotiveerd

Gelet op de verschillende constitutionele gezichtspunten is de Afdeling advisering van oordeel dat het amendement op dit punt nog niet voldoende gemotiveerd is. De toelichting bij het amendement weegt niet expliciet af waarom de voorgestelde beperkingen van de verenigingsvrijheid en van het passief kiesrecht noodzakelijk en proportioneel zijn om de democratie te beschermen en te versterken en wat de voor- en nadelen zijn van wettelijke regulering van de interne organisatie van politieke partijen.

Het luistert nauw wat de wetgever regelt

In verband met deze nadere afweging is het ook van belang wat de wetgever regelt. Dat luistert nauw. Als je te veel wilt regelen, dan kan onevenredig afbreuk worden gedaan aan de verenigingsvrijheid van politieke partijen en het kiesrecht. Als je te weinig regelt, dan kan regulering uit een oogpunt van de weerbare democratie onvoldoende effectief zijn, omdat de regels te gemakkelijk kunnen worden omzeild of genegeerd.

Sanctionering is een te vergaande beperking

Hoe de voorgestelde normen in interactie met de regels die partijen zelf stellen, in de praktijk zullen uitpakken, is op dit moment onzeker en zal zich in belangrijke mate nog moeten uitkristalliseren. Veel vragen zullen in de loop van de tijd in de praktijk en door middel van het toezicht door de Napp moeten worden beantwoord. Dat plaatst de Napp in een kwetsbare positie. Bovendien is het de vraag of de uitsluiting van deelname aan de verkiezingen, mede gelet op het open karakter van de voorgestelde normen, een passende sanctie is, te meer nu het amendement deelname aan de verkiezingen via een blanco lijst uitsluit. Daarom is deze sanctionering op dit moment een te vergaande beperking van het passief kiesrecht. Zij geeft in overweging om daarvan op dit moment af te zien.

Wettelijke regulering zonder sanctionering

Als de wetgever zoals geadviseerd afziet van sanctionering, is het de vraag of wettelijke regulering zónder sanctiemogelijkheid al dan niet moet worden nagestreefd. Vanuit het perspectief van de indieners bestaat in die opzet het risico dat de wettelijke normen door partijen te gemakkelijk kunnen worden ontweken of genegeerd. Aan de andere kant kan als voordeel worden gezien dat er mede aan de hand van verslaglegging door de Napp aan de Tweede en Eerste Kamer een maatschappelijke en politieke dialoog kan plaatsvinden over hoe de interne partijdemocratie in de praktijk nader vorm moet krijgen. Als de wens er is om tot wettelijke regulering van de interne partijorganisatie te komen, dan geeft de Afdeling advisering in overweging om een zelfstandige afweging te maken van de voor- en nadelen van een wettelijke regeling zonder de voorgestelde sanctionering.