Ontwerpbesluit houdende regels betreffende de procedures voor het gunnen van opdrachten in de sectoren water- en energievoorziening, vervoer en telecommunicatie (Besluit aanbestedingen speciale sectoren), met nota van toelichting.
- Kenmerk
- W10.04.0634/II
- Datum advies
- 4 april 2005
- Vindplaats
- Bijvoegsel Staatscourant 11 oktober 2005, nr 197
- Economische Zaken en Klimaat
- Algemene maatregel van bestuur
Toon inhoud
Volledige tekst
Ontwerpbesluit houdende regels betreffende de procedures voor het gunnen van opdrachten in de sectoren water- en energievoorziening, vervoer en telecommunicatie (Besluit aanbestedingen speciale sectoren), met nota van toelichting.
Bij Kabinetsmissive van 30 december 2004, no. 04.004843, heeft Uwe Majesteit, op voordracht van de Minister van Economische Zaken, bij de Raad van State ter overweging aanhangig gemaakt het ontwerpbesluit houdende regels betreffende de procedures voor het gunnen van opdrachten in de sectoren water- en energievoorziening, vervoer en telecommunicatie (Besluit aanbestedingen speciale sectoren), met nota van toelichting.
Het ontwerpbesluit dient ter implementatie van richtlijn nr. 2004/17/EG (hierna: de richtlijn) betreffende de procedures voor het gunnen van opdrachten in de sectoren water- en energievoorziening, vervoer en postdiensten.(zie noot 1) Het ontwerpbesluit hangt samen met het ontwerpbesluit houdende regels betreffende de coördinatie van de procedures voor het plaatsen van overheidsopdrachten voor werken, leveringen en diensten.
De Raad van State maakt naar aanleiding van het ontwerpbesluit een aantal opmerkingen. Hij is van oordeel dat in verband daarmee aanpassing van het ontwerpbesluit wenselijk is.
1. De wenselijkheid van een wettelijke regeling
Een van de aanbevelingen van de parlementaire enquêtecommissie Bouwnijverheid was om ter gelegenheid van de implementatie van de nieuwe aanbestedingsrichtlijnen schoon schip te maken met de thans bestaande lappendeken aan reglementen voor overheidsaanbestedingen en te komen tot een coherent, wettelijk verankerd kader.(zie noot 2) Daarmee zou de aanbestedingsregeling volgens de enquêtecommissie voor het eerst een stevig fundament in de nationale wetgeving krijgen, zouden versnippering en verkokering worden tegengegaan en zou de nodige duidelijkheid worden gegeven. Het kabinet heeft op 24 maart 2003 te kennen gegeven deze aanbeveling op te zullen volgen.(zie noot 3)
Het voorstel voor de nieuwe aanbestedingsrichtlijnen is ingediend op 10 mei 2000. Op 21 mei 2002 is hierover binnen de Raad van de Europese Unie een politiek akkoord bereikt: de contouren van de te aanvaarden tekst waren toen duidelijk, alsook de nog overgebleven discussiepunten met het Europees Parlement. Het eindrapport van de Parlementaire enquête Bouwnijverheid is aangeboden op 12 december 2002(zie noot 4), en de kabinetsreactie, als gezegd, op
24 maart 2003. Er was volgens de Raad dan ook voldoende gelegenheid om, vooruitlopend op de vaststelling van de definitieve tekst van de richtlijn, de nodige voorbereidingen te treffen. Ook bestond voldoende zicht op de implementatietermijn.
Thans wordt echter voorgesteld de richtlijn eerst te implementeren op basis van de bestaande wetgeving, omdat, zo stelt de toelichting, een volwaardig wetgevingstraject niet binnen de verplicht gestelde implementatietermijn van 21 maanden te realiseren is. Uit de toelichting blijkt niet of de regering voornemens is om op zo kort mogelijke termijn een wetsvoorstel in te dienen om te komen tot een volwaardig en coherent aanbestedingsstelsel.
De Raad adviseert dat alsnog in de toelichting tot uitdrukking te brengen.
2. Rechtsbescherming
In het Nederlandse aanbestedingsrecht was het gebruikelijk - en ingevolge de aanbestedingsreglementen zelfs verplicht - dat aanbestedingsprocedures onderworpen waren aan arbitrage. Er is geconstateerd dat het arbitrale beding op gespannen voet staat met richtlijn nr. 89/665/EEG(zie noot 5), omdat het in de arbitrale procedure voor arbiters niet mogelijk is om prejudiciële vragen te stellen, terwijl de mogelijkheden om een en ander aan de orde te stellen in een vernietigingsprocedure bij de rechtbank beperkt lijken te zijn.(zie noot 6) In dit verband wijst de Raad op het Alcatel-arrest van het HvJ EG, dat heeft uitgewezen dat de aanbestedende overheid vóór de gunning van de opdracht een termijn (stand-still periode) moet hanteren waarbinnen de inschrijvers, van wie de offerte niet is gekozen, de mogelijkheid hebben de aanbestedende overheid vragen te stellen over de motivering van de beslissing en, indien ze van mening zijn dat deze beslissing hen benadeelt, beroep aan te tekenen bij een rechtscollege om deze beslissing aan te vechten.(zie noot 7)
Voorts wijst de Raad op het gevolgde systeem van benoeming bij de Raad van Arbitrage voor de Bouw, waar de leden en buitengewone leden worden benoemd door de constituerende verenigingen en die benoeming vervolgens de goedkeuring behoeft van de Minister van Verkeer en Waterstaat. Hierdoor zijn er geen vertegenwoordigers van de aanbestedende diensten in de scheidsgerechten vertegenwoordigd. Bovendien geldt voor niet aangesloten inschrijvers, waaronder buitenlandse aannemers, dat zich de situatie kan voordoen dat zij zich bij arbitrage onderwerpen aan een scheidsgerecht waarvan de leden zijn benoemd door organisaties waarvan leden in die zaak hun concurrenten zijn. In nieuwere aanbestedingsreglementen is het arbitrale beding weliswaar vervallen, maar het is de vraag of, indien de geuite twijfel terecht is, de mogelijkheden voor aanbestedende diensten om een arbitraal beding voor te schrijven niet zou moeten worden beperkt om spanning met richtlijn nr. 89/665/EEG weg te nemen. Eerder heeft het kabinet reeds te kennen gegeven deze spanning weg te willen nemen.(zie noot 8)
De Raad adviseert om in de toelichting nader op deze punten in te gaan en daarbij aan te geven op welke wijze het een en ander zal worden geregeld.
3. Toezicht op naleving
In het Nederlandse stelsel is iedere aanbestedende dienst thans zelf verantwoordelijk voor de naleving van de aanbestedingsregels en ontbreekt elke vorm van toezicht op de naleving van die regels, in het bijzonder in relatie tot decentrale overheden en andere instanties die ingevolge de aanbestedingsrichtlijnen als aanbestedende dienst worden aangemerkt. Wat dit laatste betreft moet bijvoorbeeld ook worden gedacht aan particuliere opdrachtgevers ten aanzien van bepaalde opdrachten die voor meer dan 50% worden gesubsidieerd (artikel 8 van de richtlijn) of aan concessiehouders van openbare werken (artikel 63 e.v. van de richtlijn). Doordat particuliere bedrijven onder omstandigheden onder deze verplichtingen vallen, is het niet mogelijk om via afspraken en coördinatie in de bestuurlijke verhoudingen volledige naleving te bewerkstelligen.
Het onderhavige ontwerpbesluit voorziet slechts ten dele in deze problematiek in de artikelen 68 tot en met 74. Het is onduidelijk of met deze artikelen artikel 72 van de richtlijn jo richtlijn 92/13/EEG volledig is geïmplementeerd.(zie noot 9) Voorts is in de toelichting niet aangegeven waarom geen gebruik wordt gemaakt van de in artikel 72 van de richtlijn geboden mogelijkheid om een onafhankelijke instantie aan te wijzen of op te richten. Een dergelijke instantie kan wellicht een nuttige rol vervullen bij de handhaving van de aanbestedingsregels.
De Raad adviseert op de bovengeschetste problematiek alsnog in te gaan.
4. Combinatievorming bij ondernemers
Artikel 10, derde tot en met vijfde lid, van het ontwerpbesluit bepaalt, in navolging van artikel 11, tweede lid, van de richtlijn, dat combinaties van ondernemers mogen inschrijven. Dat wil evenwel niet zeggen dat geen eisen mogen worden gesteld aan de samenstelling van combinaties bij aanbestedingen.(zie noot 10) De voorwaarden die aan combinatievorming worden gesteld, vormen - los van de reeds uit het Europese en Nederlandse mededingingsrecht voortvloeiende beperkingen - een belangrijke factor voor de mate waarin het aantal gegadigden wordt beperkt of uitgebreid en de desbetreffende markt zal gaan functioneren. Zo zal het beperken van het aantal ondernemers dat gezamenlijk een combinatie kan aangaan, bij grote projecten tot gevolg hebben dat combinaties van kleinere ondernemingen al snel niet meer in zullen kunnen schrijven.
De Raad adviseert in de toelichting nader in te gaan op de initiatieven die worden ondernomen om tot een adequaat aanbestedingsbeleid te komen op het punt van combinatievorming.
5. Rekenvergoeding
Het besluit geeft geen uitsluitsel over de mogelijkheid voor aanbestedende diensten om rekenvergoedingen te verstrekken. De Raad onderschrijft in dit verband, gelet op het Europese mededingingsrecht, het uitgangspunt van het kabinet dat geen gebruik meer wordt gemaakt van de mogelijkheid om rekenvergoedingen te verstrekken aan inschrijvende partijen, behalve wanneer sprake is van daadwerkelijk ontwerpwerk ten behoeve van innovatief aanbesteden of bijvoorbeeld het uitwerken van alternatieven.(zie noot 11)
De Raad adviseert dit uitgangspunt in de Nederlandse aanbestedingsregels te verankeren.
6. Uitsluiting van deelneming aan een overheidsopdracht
Ingevolge de artikelen 54 en 55 van het ontwerpbesluit zijn regels inzake uitsluiting van toepassing. Niet duidelijk is - ook de toelichting geeft geen uitsluitsel - welke gevolgtrekking zal worden verbonden aan een veroordeling door een mededingingsautoriteit in het licht van de in het tweede lid, onderdelen c en d, van artikel 45 van de richtlijn genoemde uitsluitingsgronden. In het bijzonder valt daarbij te denken aan een veroordeling wegens het maken van prijsafspraken of het overeenkomen van "opzetgelden" in een aanbestedingsprocedure. Ook rijst de vraag of er op dit punt sprake zou moeten zijn van uniform beleid of dat elke aanbestedende dienst terzake keuzes zou moeten kunnen maken.
De Raad adviseert dit aspect alsnog te bezien en zo nodig het voorstel aan te vullen.
7. Overige opmerkingen
De Raad is in zijn algemeenheid van oordeel dat de kwaliteit van het ontwerpbesluit enige verbetering behoeft. Ter adstructie wijst de Raad onder andere op de volgende punten.
a. In paragraaf 3 worden volgens het kopje enkele beginselen geformuleerd. De in deze paragraaf opgenomen artikelen bevatten echter verschillende bepalingen die niets met beginselen te maken hebben. De Raad adviseert de opzet van paragraaf 3 te herzien.
b. Artikel 11, eerste lid, van het ontwerpbesluit vloeit niet voort uit de richtlijn. Ook meent de Raad dat deze bepaling overbodig is, gelet op artikel 9. De Raad adviseert de bepaling te schrappen.
c. In artikel 27, tweede lid, is geregeld dat een aanbestedende dienst die opdrachten via een aankoopcentrale gunt, waarborgt dat het besluit wordt nageleefd. Uit artikel 1, aanhef en onder w, volgt echter reeds dat een aankoopcentrale als een aanbestedende dienst moet worden aangemerkt, hetgeen voor aankoopcentrales dus reeds rechtstreeks de verplichting meebrengt om het besluit na te leven. Artikel 27, tweede lid, is dan ook in zoverre overbodig. Anderzijds ontbreekt hetgeen in artikel 29, tweede lid, van de richtlijn is voorgeschreven, namelijk dat de aanbestedende dienst die aanbesteedt via een aankoopcentrale, geacht wordt aan de verplichtingen te hebben voldaan indien de aankoopcentrale aan de verplichtingen heeft voldaan. De Raad adviseert artikel 27 nog eens te bezien.
d. In artikel 31, eerste lid, worden "de aanbestedingsstukken" genoemd. Niet duidelijk is welke dit zijn en welke functie zij vervullen in het aanbestedingsproces. Ook is de relatie met het beschrijvend document, waar het blijkens het kopje bij paragraaf 8 verband mee houdt, niet duidelijk.
Voorts is in de structuur van de artikelen 33 en 35 niet duidelijk wat de verhouding is tussen het beschrijvend document en de aankondiging van de overheidsopdracht.
Paragraaf 8 bevat verder blijkens het kopje voorschriften betreffende het beschrijvend document. Verschillende bepalingen in deze paragraaf, zoals artikel 31, vijfde en zesde lid, en artikel 33, vierde en vijfde lid, betreffen echter voorschriften van andere aard.
De Raad adviseert een en ander aan te passen.
e. Het is de Raad opgevallen dat de openbare en de niet-openbare procedure, die in paragraaf 9 worden genoemd en in artikel 1 worden gedefinieerd, niet verder worden uitgewerkt, in tegenstelling tot de andere aanbestedingsprocedures. De Raad adviseert het ontwerp aan te vullen.
f. Artikel 34, betreffende de mogelijkheid voor de aanbestedende dienst om bij de inschrijving te verlangen dat wordt aangegeven welk gedeelte van de opdracht de inschrijver voornemens is bij derden in onderaanneming te geven en welke onderaannemers hij voorstelt, roept de vraag op hoe de verhouding tussen die bepaling is en artikel 10, tweede lid, dat de mogelijkheid biedt om bij de inschrijving de namen en beroepskwalificaties van de personen die met de uitvoering zijn belast, te verlangen. De Raad adviseert dit punt nog eens te bezien.
g. Paragraaf 10 is getiteld "de aankondiging". Niet duidelijk is welke functie de aankondiging heeft en in welke fase van het aanbestedingsproces deze een rol speelt. De Raad adviseert een en ander te verduidelijken.
h. Artikel 40, eerste lid, gaat uit van de mogelijkheid van een periodieke indicatieve aankondiging ten minste éénmaal per jaar. Artikel 41 van de richtlijn, waar dit de implementatie van vormt, gaat echter uit van de verplichting om ten minste éénmaal per jaar aldus de desbetreffende gegevens bekend te maken. De Raad adviseert artikel 40 in overeenstemming te brengen met artikel 41 van de richtlijn.
i. De opsomming in artikel 59, tweede lid, van preciseringen in verband met abnormaal lage inschrijvingen heeft een limitatief karakter. De overeenkomstige opsomming in artikel 57, eerste lid, van de richtlijn heeft echter geen limitatief karakter, maar geeft slechts aan dat de preciseringen met name betrekking kunnen hebben op de opgesomde punten. De Raad adviseert om artikel 59 van het ontwerpbesluit in overeenstemming te brengen met artikel 57 van de richtlijn.
j. Uit artikel 62, eerste lid, leidt de Raad af dat het hier om een discretionaire bevoegdheid voor de aanbestedende dienst gaat. Uit artikel 60 van de richtlijn blijkt echter dat hetzij van de onder a bedoelde, hetzij van de onder b bedoelde mogelijkheid gebruik moet worden gemaakt. De Raad adviseert het ontwerp in die zin aan te passen.
8. Voor redactionele kanttekeningen verwijst de Raad naar de bij het advies behorende bijlage.
De Raad van State geeft U in overweging in dezen een besluit te nemen, nadat met het vorenstaande rekening zal zijn gehouden.
De waarnemend Vice-President van de Raad van State
Bijlage bij het advies van de Raad van State betreffende no. W10.04.0634/II met redactionele kanttekeningen die de Raad in overweging geeft.
- In de titel "telecommunicatie" vervangen door: postdiensten.
- In de toelichting dan wel in de transponeringstabel motiveren waarom de volgende bepalingen van de richtlijn 2004/17/EG niet zijn geïmplementeerd in dit ontwerpbesluit:
- artikel 14, derde lid
- artikel 34, vierde lid, tweede alinea
- artikel 34, vijfde lid, derde alinea
- artikel 39, tweede lid, tweede alinea
- artikel 41. eerste lid, vijfde en zesde alinea
- artikel 43, vijfde lid
- artikel 44, derde, vierde en achtste lid.
Nader rapport (reactie op het advies) van 11 juli 2005
De Raad van State geeft u in overweging in dezen een besluit te nemen, nadat aan de opmerkingen van de Raad aandacht is geschonken.
1. Naar aanleiding van het advies van de Raad is de nota van toelichting aangevuld met het tijdpad voor het wetsvoorstel ter vervanging van de Raamwet EEG-voorschriften aanbestedingen.
2. Naar aanleiding van de opmerkingen van de Raad is de nota van toelichting aangevuld met een passage waarin wordt aangegeven hoe de door de Raad geconstateerde spanning inmiddels weggenomen is.
3. Naar aanleiding van de opmerkingen van de Raad zijn de artikelen 71 en 72 van het ontwerpbesluit aangevuld en is de nota van toelichting aangevuld met een passage over het toezicht op de naleving.
4. Anders dan de Raad adviseert is in de nota van toelichting niet nader ingegaan op de initiatieven die worden ondernomen om tot een adequaat aanbestedingsbeleid te komen op het punt van combinatievorming, omdat van zodanige initiatieven geen sprake is.
5. Naar aanleiding van het advies van de Raad van State is in de nota van toelichting een passage opgenomen over de mogelijkheid om ontwerpvergoedingen te verstrekken, en over het kabinetsbeleid, inhoudende dat aanbestedende diensten op rijksniveau in beginsel geen reken- of ontwerpvergoedingen zullen verstrekken. Gelet op de reikwijdte van de Raamwet EEG-voorschriften aanbestedingen is het echter niet mogelijk om, zoals de Raad adviseert, in dit ontwerpbesluit een verbod op reken- of ontwerpvergoedingen op te nemen.
6. Naar aanleiding van de opmerkingen van Raad van State is de nota van toelichting aangevuld.
7.a. De titel van paragraaf 3 van het ontwerpbesluit is naar aanleiding van de opmerking van de Raad herzien, waardoor deze nu beter de inhoud weergeeft.
7.b. Anders dan de Raad meent, dient artikel 11 uit een oogpunt van duidelijkheid en rechtszekerheid gehandhaafd te worden. Overigens bevat het Besluit aanbestedingen nutssector reeds sinds 1994 eenzelfde bepaling als artikel11, eerste lid, van het ontwerpbesluit, en wordt voorts in het Besluit overheidsaanbestedingen daarnaast eenzelfde bepaling uit de richtlijnen van toepassing verklaard als artikel 9 van het ontwerpbesluit.
7.c. Artikel 27, tweede lid, van het ontwerpbesluit is conform de opmerkingen van de Raad veranderd in een bepaling waarin wordt geregeld dat de aanbestedende dienst die aanbesteedt via een aankoopcentrale, geacht wordt aan de verplichtingen te hebben voldaan, indien de aankoopcentrale aan de verplichtingen heeft voldaan.
7.d. Naar aanleiding van de opmerkingen van de Raad is in artikel 1 van het ontwerpbesluit een definitie van het begrip "aanbestedingsstukken" opgenomen en zijn artikel 33, de koptekst van paragraaf 8 van het ontwerpbesluit en de nota van toelichting aangepast.
7.e. Het ontwerpbesluit volgt het systeem van richtlijn nr. 2004/17/EG. Het systeem van de richtlijn houdt in dat de voorschriften in beginsel betrekking hebben op alle aanbestedingsprocedures, tenzij in de richtlijn expliciet een ander voorschrift wordt gegeven voor een specifieke procedure. De inhoud van de openbare en de niet-openbare procedure volgt derhalve uit deze systematiek. Anders dan de Raad meen ik daarom dat het ontwerp op dit punt geen aanvulling behoeft.
7.f. Naar aanleiding van de opmerking van de Raad zijn de artikelen 10, tweede lid, en 34 van het ontwerpbesluit nog eens bezien. Deze artikelen zien beide op de informatie die een aanbestedende dienst mag vragen aan ondernemers, maar de informatie die op grond van deze artikelen kan worden gevraagd, is verschillend van aard. Op grond van artikel 10, tweede lid, kan de aanbestedende dienst vragen welke personen de opdracht zullen uitvoeren. Dit kan zowel de situatie betreffen dat een ondernemer de opdracht in zijn geheel zelf uitvoert, als de situatie dat een ondernemer voor de uitvoering van de opdracht een samenwerkingsverband aangaat of bepaalde onderdelen door onderaannemers laat uitvoeren. Het gaat hier aldus om namen en kwaliteiten van concrete werknemers. Op grond van artikel 34 kan de aanbestedende dienst, voor het geval een ondernemer van plan is om bepaalde onderdelen van de opdracht door onderaannemers uit te laten voeren, ondernemers vragen om aan te geven welk gedeelte door onderaannemers zal worden verricht en om welke onderaannemers het gaat. Artikel 34 ziet aldus niet op concrete werknemers.
7.g. In de nota van toelichting is een en ander verduidelijkt naar aanleiding van de opmerking van de Raad.
7.h. Naar aanleiding van de opmerking van de Raad is artikel 40, eerste lid, van het ontwerpbesluit, in overeenstemming gebracht met artikel 41 van richtlijn nr. 2004/17/EG.
7.i. Naar aanleiding van de opmerking van de Raad is een en ander verduidelijkt in het ontwerpbesluit.
7. j. De opmerking van de Raad betreft een verschrijving.
8. De redactionele opmerkingen van de Raad zijn verwerkt.
9. Na ontvangst van het advies van de Raad, bleek het wenselijk te zijn om het overgangsrecht in het ontwerpbesluit aan te passen. In plaats van tijdelijk uitgestelde werking (uitgangspunt in de tekst van het ontwerpbesluit zoals die aan de Raad is voorgelegd), voorziet het ontwerpbesluit nu in onmiddellijke werking in combinatie met een afwijkingsmogelijkheid voor aanbestedende diensten. Van de kant van aanbestedende diensten werd namelijk naar voren gebracht dat het in een aantal gevallen wenselijk zou zijn om direct na inwerkingtreding van het ontwerpbesluit de regels in dit besluit toe te kunnen passen. De afwijkingsmogelijkheid houdt in dat in de periode tussen inwerkingtreding van het ontwerpbesluit en de uiterste implementatiedatum Besluit aanbestedingen nutssector van toepassing kan worden verklaard op aanbestedingsprocedures die vóór die implementatiedatum worden afgerond (tijdelijk uitgestelde werking). In het ontwerpbesluit en de nota van toelichting is tenslotte een aantal technische wijzigingen en verbeteringen aangebracht ten opzichte van de aan de Raad voorgelegde tekst.
Ik moge U hierbij het gewijzigde ontwerpbesluit en de gewijzigde nota van toelichting doen toekomen en U verzoeken overeenkomstig dit ontwerp te besluiten.
De Minister van Economische Zaken
(1) Richtlijn 2004/17/EG, L 134/1.
(2) Kamerstukken II 2002/03, 28 244, nrs. 5-6, blz. 297.
(3) Kamerstukken II 2002/03, 28 244, nr. 24, blz. 11/12.
(4) Kamerstukken II 2002/03, 28 244, nrs. 5-6, blz. 1.
(5) Richtlijn nr. 89/665/EEG van de Raad van de Europese Gemeenschappen van 21 december 1989 houdende coördinatie van de wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen betreffende de toepassing van de beroepsprocedures inzake het plaatsen van overheidsopdrachten en voor leveringen de uitvoering van werken (PbEG L 395).
(6) Kamerstukken II 2002/03, 28 244, nrs. 5-6, blz. 302 en Kamerstukken II 2002/03, 28 244, nr. 11, blz. 65-69.
(7) Alcatel - Austria A.G., C81/98, 28 oktober 1999.
(8) Kamerstukken II 2002/03, 28 244, nr. 24, blz. 13.
(9) Artikel 72 van de richtlijn bepaalt dat de lidstaten via doeltreffende, toegankelijke en transparante mechanismen waarborgen dat deze richtlijn wordt toegepast; dit geschiedt overeenkomstig richtlijn 92/13/EEG.
(10) Zie zaak C-57/01, Makedonia Metro, Jurisprudentie 2003, blz. I-1091.
(11) Kamerstukken II 2002/03, 28 244, nr. 24, blz. 12.
Het ontwerpbesluit dient ter implementatie van richtlijn nr. 2004/17/EG (hierna: de richtlijn) betreffende de procedures voor het gunnen van opdrachten in de sectoren water- en energievoorziening, vervoer en postdiensten.(zie noot 1) Het ontwerpbesluit hangt samen met het ontwerpbesluit houdende regels betreffende de coördinatie van de procedures voor het plaatsen van overheidsopdrachten voor werken, leveringen en diensten.
De Raad van State maakt naar aanleiding van het ontwerpbesluit een aantal opmerkingen. Hij is van oordeel dat in verband daarmee aanpassing van het ontwerpbesluit wenselijk is.
1. De wenselijkheid van een wettelijke regeling
Een van de aanbevelingen van de parlementaire enquêtecommissie Bouwnijverheid was om ter gelegenheid van de implementatie van de nieuwe aanbestedingsrichtlijnen schoon schip te maken met de thans bestaande lappendeken aan reglementen voor overheidsaanbestedingen en te komen tot een coherent, wettelijk verankerd kader.(zie noot 2) Daarmee zou de aanbestedingsregeling volgens de enquêtecommissie voor het eerst een stevig fundament in de nationale wetgeving krijgen, zouden versnippering en verkokering worden tegengegaan en zou de nodige duidelijkheid worden gegeven. Het kabinet heeft op 24 maart 2003 te kennen gegeven deze aanbeveling op te zullen volgen.(zie noot 3)
Het voorstel voor de nieuwe aanbestedingsrichtlijnen is ingediend op 10 mei 2000. Op 21 mei 2002 is hierover binnen de Raad van de Europese Unie een politiek akkoord bereikt: de contouren van de te aanvaarden tekst waren toen duidelijk, alsook de nog overgebleven discussiepunten met het Europees Parlement. Het eindrapport van de Parlementaire enquête Bouwnijverheid is aangeboden op 12 december 2002(zie noot 4), en de kabinetsreactie, als gezegd, op
24 maart 2003. Er was volgens de Raad dan ook voldoende gelegenheid om, vooruitlopend op de vaststelling van de definitieve tekst van de richtlijn, de nodige voorbereidingen te treffen. Ook bestond voldoende zicht op de implementatietermijn.
Thans wordt echter voorgesteld de richtlijn eerst te implementeren op basis van de bestaande wetgeving, omdat, zo stelt de toelichting, een volwaardig wetgevingstraject niet binnen de verplicht gestelde implementatietermijn van 21 maanden te realiseren is. Uit de toelichting blijkt niet of de regering voornemens is om op zo kort mogelijke termijn een wetsvoorstel in te dienen om te komen tot een volwaardig en coherent aanbestedingsstelsel.
De Raad adviseert dat alsnog in de toelichting tot uitdrukking te brengen.
2. Rechtsbescherming
In het Nederlandse aanbestedingsrecht was het gebruikelijk - en ingevolge de aanbestedingsreglementen zelfs verplicht - dat aanbestedingsprocedures onderworpen waren aan arbitrage. Er is geconstateerd dat het arbitrale beding op gespannen voet staat met richtlijn nr. 89/665/EEG(zie noot 5), omdat het in de arbitrale procedure voor arbiters niet mogelijk is om prejudiciële vragen te stellen, terwijl de mogelijkheden om een en ander aan de orde te stellen in een vernietigingsprocedure bij de rechtbank beperkt lijken te zijn.(zie noot 6) In dit verband wijst de Raad op het Alcatel-arrest van het HvJ EG, dat heeft uitgewezen dat de aanbestedende overheid vóór de gunning van de opdracht een termijn (stand-still periode) moet hanteren waarbinnen de inschrijvers, van wie de offerte niet is gekozen, de mogelijkheid hebben de aanbestedende overheid vragen te stellen over de motivering van de beslissing en, indien ze van mening zijn dat deze beslissing hen benadeelt, beroep aan te tekenen bij een rechtscollege om deze beslissing aan te vechten.(zie noot 7)
Voorts wijst de Raad op het gevolgde systeem van benoeming bij de Raad van Arbitrage voor de Bouw, waar de leden en buitengewone leden worden benoemd door de constituerende verenigingen en die benoeming vervolgens de goedkeuring behoeft van de Minister van Verkeer en Waterstaat. Hierdoor zijn er geen vertegenwoordigers van de aanbestedende diensten in de scheidsgerechten vertegenwoordigd. Bovendien geldt voor niet aangesloten inschrijvers, waaronder buitenlandse aannemers, dat zich de situatie kan voordoen dat zij zich bij arbitrage onderwerpen aan een scheidsgerecht waarvan de leden zijn benoemd door organisaties waarvan leden in die zaak hun concurrenten zijn. In nieuwere aanbestedingsreglementen is het arbitrale beding weliswaar vervallen, maar het is de vraag of, indien de geuite twijfel terecht is, de mogelijkheden voor aanbestedende diensten om een arbitraal beding voor te schrijven niet zou moeten worden beperkt om spanning met richtlijn nr. 89/665/EEG weg te nemen. Eerder heeft het kabinet reeds te kennen gegeven deze spanning weg te willen nemen.(zie noot 8)
De Raad adviseert om in de toelichting nader op deze punten in te gaan en daarbij aan te geven op welke wijze het een en ander zal worden geregeld.
3. Toezicht op naleving
In het Nederlandse stelsel is iedere aanbestedende dienst thans zelf verantwoordelijk voor de naleving van de aanbestedingsregels en ontbreekt elke vorm van toezicht op de naleving van die regels, in het bijzonder in relatie tot decentrale overheden en andere instanties die ingevolge de aanbestedingsrichtlijnen als aanbestedende dienst worden aangemerkt. Wat dit laatste betreft moet bijvoorbeeld ook worden gedacht aan particuliere opdrachtgevers ten aanzien van bepaalde opdrachten die voor meer dan 50% worden gesubsidieerd (artikel 8 van de richtlijn) of aan concessiehouders van openbare werken (artikel 63 e.v. van de richtlijn). Doordat particuliere bedrijven onder omstandigheden onder deze verplichtingen vallen, is het niet mogelijk om via afspraken en coördinatie in de bestuurlijke verhoudingen volledige naleving te bewerkstelligen.
Het onderhavige ontwerpbesluit voorziet slechts ten dele in deze problematiek in de artikelen 68 tot en met 74. Het is onduidelijk of met deze artikelen artikel 72 van de richtlijn jo richtlijn 92/13/EEG volledig is geïmplementeerd.(zie noot 9) Voorts is in de toelichting niet aangegeven waarom geen gebruik wordt gemaakt van de in artikel 72 van de richtlijn geboden mogelijkheid om een onafhankelijke instantie aan te wijzen of op te richten. Een dergelijke instantie kan wellicht een nuttige rol vervullen bij de handhaving van de aanbestedingsregels.
De Raad adviseert op de bovengeschetste problematiek alsnog in te gaan.
4. Combinatievorming bij ondernemers
Artikel 10, derde tot en met vijfde lid, van het ontwerpbesluit bepaalt, in navolging van artikel 11, tweede lid, van de richtlijn, dat combinaties van ondernemers mogen inschrijven. Dat wil evenwel niet zeggen dat geen eisen mogen worden gesteld aan de samenstelling van combinaties bij aanbestedingen.(zie noot 10) De voorwaarden die aan combinatievorming worden gesteld, vormen - los van de reeds uit het Europese en Nederlandse mededingingsrecht voortvloeiende beperkingen - een belangrijke factor voor de mate waarin het aantal gegadigden wordt beperkt of uitgebreid en de desbetreffende markt zal gaan functioneren. Zo zal het beperken van het aantal ondernemers dat gezamenlijk een combinatie kan aangaan, bij grote projecten tot gevolg hebben dat combinaties van kleinere ondernemingen al snel niet meer in zullen kunnen schrijven.
De Raad adviseert in de toelichting nader in te gaan op de initiatieven die worden ondernomen om tot een adequaat aanbestedingsbeleid te komen op het punt van combinatievorming.
5. Rekenvergoeding
Het besluit geeft geen uitsluitsel over de mogelijkheid voor aanbestedende diensten om rekenvergoedingen te verstrekken. De Raad onderschrijft in dit verband, gelet op het Europese mededingingsrecht, het uitgangspunt van het kabinet dat geen gebruik meer wordt gemaakt van de mogelijkheid om rekenvergoedingen te verstrekken aan inschrijvende partijen, behalve wanneer sprake is van daadwerkelijk ontwerpwerk ten behoeve van innovatief aanbesteden of bijvoorbeeld het uitwerken van alternatieven.(zie noot 11)
De Raad adviseert dit uitgangspunt in de Nederlandse aanbestedingsregels te verankeren.
6. Uitsluiting van deelneming aan een overheidsopdracht
Ingevolge de artikelen 54 en 55 van het ontwerpbesluit zijn regels inzake uitsluiting van toepassing. Niet duidelijk is - ook de toelichting geeft geen uitsluitsel - welke gevolgtrekking zal worden verbonden aan een veroordeling door een mededingingsautoriteit in het licht van de in het tweede lid, onderdelen c en d, van artikel 45 van de richtlijn genoemde uitsluitingsgronden. In het bijzonder valt daarbij te denken aan een veroordeling wegens het maken van prijsafspraken of het overeenkomen van "opzetgelden" in een aanbestedingsprocedure. Ook rijst de vraag of er op dit punt sprake zou moeten zijn van uniform beleid of dat elke aanbestedende dienst terzake keuzes zou moeten kunnen maken.
De Raad adviseert dit aspect alsnog te bezien en zo nodig het voorstel aan te vullen.
7. Overige opmerkingen
De Raad is in zijn algemeenheid van oordeel dat de kwaliteit van het ontwerpbesluit enige verbetering behoeft. Ter adstructie wijst de Raad onder andere op de volgende punten.
a. In paragraaf 3 worden volgens het kopje enkele beginselen geformuleerd. De in deze paragraaf opgenomen artikelen bevatten echter verschillende bepalingen die niets met beginselen te maken hebben. De Raad adviseert de opzet van paragraaf 3 te herzien.
b. Artikel 11, eerste lid, van het ontwerpbesluit vloeit niet voort uit de richtlijn. Ook meent de Raad dat deze bepaling overbodig is, gelet op artikel 9. De Raad adviseert de bepaling te schrappen.
c. In artikel 27, tweede lid, is geregeld dat een aanbestedende dienst die opdrachten via een aankoopcentrale gunt, waarborgt dat het besluit wordt nageleefd. Uit artikel 1, aanhef en onder w, volgt echter reeds dat een aankoopcentrale als een aanbestedende dienst moet worden aangemerkt, hetgeen voor aankoopcentrales dus reeds rechtstreeks de verplichting meebrengt om het besluit na te leven. Artikel 27, tweede lid, is dan ook in zoverre overbodig. Anderzijds ontbreekt hetgeen in artikel 29, tweede lid, van de richtlijn is voorgeschreven, namelijk dat de aanbestedende dienst die aanbesteedt via een aankoopcentrale, geacht wordt aan de verplichtingen te hebben voldaan indien de aankoopcentrale aan de verplichtingen heeft voldaan. De Raad adviseert artikel 27 nog eens te bezien.
d. In artikel 31, eerste lid, worden "de aanbestedingsstukken" genoemd. Niet duidelijk is welke dit zijn en welke functie zij vervullen in het aanbestedingsproces. Ook is de relatie met het beschrijvend document, waar het blijkens het kopje bij paragraaf 8 verband mee houdt, niet duidelijk.
Voorts is in de structuur van de artikelen 33 en 35 niet duidelijk wat de verhouding is tussen het beschrijvend document en de aankondiging van de overheidsopdracht.
Paragraaf 8 bevat verder blijkens het kopje voorschriften betreffende het beschrijvend document. Verschillende bepalingen in deze paragraaf, zoals artikel 31, vijfde en zesde lid, en artikel 33, vierde en vijfde lid, betreffen echter voorschriften van andere aard.
De Raad adviseert een en ander aan te passen.
e. Het is de Raad opgevallen dat de openbare en de niet-openbare procedure, die in paragraaf 9 worden genoemd en in artikel 1 worden gedefinieerd, niet verder worden uitgewerkt, in tegenstelling tot de andere aanbestedingsprocedures. De Raad adviseert het ontwerp aan te vullen.
f. Artikel 34, betreffende de mogelijkheid voor de aanbestedende dienst om bij de inschrijving te verlangen dat wordt aangegeven welk gedeelte van de opdracht de inschrijver voornemens is bij derden in onderaanneming te geven en welke onderaannemers hij voorstelt, roept de vraag op hoe de verhouding tussen die bepaling is en artikel 10, tweede lid, dat de mogelijkheid biedt om bij de inschrijving de namen en beroepskwalificaties van de personen die met de uitvoering zijn belast, te verlangen. De Raad adviseert dit punt nog eens te bezien.
g. Paragraaf 10 is getiteld "de aankondiging". Niet duidelijk is welke functie de aankondiging heeft en in welke fase van het aanbestedingsproces deze een rol speelt. De Raad adviseert een en ander te verduidelijken.
h. Artikel 40, eerste lid, gaat uit van de mogelijkheid van een periodieke indicatieve aankondiging ten minste éénmaal per jaar. Artikel 41 van de richtlijn, waar dit de implementatie van vormt, gaat echter uit van de verplichting om ten minste éénmaal per jaar aldus de desbetreffende gegevens bekend te maken. De Raad adviseert artikel 40 in overeenstemming te brengen met artikel 41 van de richtlijn.
i. De opsomming in artikel 59, tweede lid, van preciseringen in verband met abnormaal lage inschrijvingen heeft een limitatief karakter. De overeenkomstige opsomming in artikel 57, eerste lid, van de richtlijn heeft echter geen limitatief karakter, maar geeft slechts aan dat de preciseringen met name betrekking kunnen hebben op de opgesomde punten. De Raad adviseert om artikel 59 van het ontwerpbesluit in overeenstemming te brengen met artikel 57 van de richtlijn.
j. Uit artikel 62, eerste lid, leidt de Raad af dat het hier om een discretionaire bevoegdheid voor de aanbestedende dienst gaat. Uit artikel 60 van de richtlijn blijkt echter dat hetzij van de onder a bedoelde, hetzij van de onder b bedoelde mogelijkheid gebruik moet worden gemaakt. De Raad adviseert het ontwerp in die zin aan te passen.
8. Voor redactionele kanttekeningen verwijst de Raad naar de bij het advies behorende bijlage.
De Raad van State geeft U in overweging in dezen een besluit te nemen, nadat met het vorenstaande rekening zal zijn gehouden.
De waarnemend Vice-President van de Raad van State
Bijlage bij het advies van de Raad van State betreffende no. W10.04.0634/II met redactionele kanttekeningen die de Raad in overweging geeft.
- In de titel "telecommunicatie" vervangen door: postdiensten.
- In de toelichting dan wel in de transponeringstabel motiveren waarom de volgende bepalingen van de richtlijn 2004/17/EG niet zijn geïmplementeerd in dit ontwerpbesluit:
- artikel 14, derde lid
- artikel 34, vierde lid, tweede alinea
- artikel 34, vijfde lid, derde alinea
- artikel 39, tweede lid, tweede alinea
- artikel 41. eerste lid, vijfde en zesde alinea
- artikel 43, vijfde lid
- artikel 44, derde, vierde en achtste lid.
Nader rapport (reactie op het advies) van 11 juli 2005
De Raad van State geeft u in overweging in dezen een besluit te nemen, nadat aan de opmerkingen van de Raad aandacht is geschonken.
1. Naar aanleiding van het advies van de Raad is de nota van toelichting aangevuld met het tijdpad voor het wetsvoorstel ter vervanging van de Raamwet EEG-voorschriften aanbestedingen.
2. Naar aanleiding van de opmerkingen van de Raad is de nota van toelichting aangevuld met een passage waarin wordt aangegeven hoe de door de Raad geconstateerde spanning inmiddels weggenomen is.
3. Naar aanleiding van de opmerkingen van de Raad zijn de artikelen 71 en 72 van het ontwerpbesluit aangevuld en is de nota van toelichting aangevuld met een passage over het toezicht op de naleving.
4. Anders dan de Raad adviseert is in de nota van toelichting niet nader ingegaan op de initiatieven die worden ondernomen om tot een adequaat aanbestedingsbeleid te komen op het punt van combinatievorming, omdat van zodanige initiatieven geen sprake is.
5. Naar aanleiding van het advies van de Raad van State is in de nota van toelichting een passage opgenomen over de mogelijkheid om ontwerpvergoedingen te verstrekken, en over het kabinetsbeleid, inhoudende dat aanbestedende diensten op rijksniveau in beginsel geen reken- of ontwerpvergoedingen zullen verstrekken. Gelet op de reikwijdte van de Raamwet EEG-voorschriften aanbestedingen is het echter niet mogelijk om, zoals de Raad adviseert, in dit ontwerpbesluit een verbod op reken- of ontwerpvergoedingen op te nemen.
6. Naar aanleiding van de opmerkingen van Raad van State is de nota van toelichting aangevuld.
7.a. De titel van paragraaf 3 van het ontwerpbesluit is naar aanleiding van de opmerking van de Raad herzien, waardoor deze nu beter de inhoud weergeeft.
7.b. Anders dan de Raad meent, dient artikel 11 uit een oogpunt van duidelijkheid en rechtszekerheid gehandhaafd te worden. Overigens bevat het Besluit aanbestedingen nutssector reeds sinds 1994 eenzelfde bepaling als artikel11, eerste lid, van het ontwerpbesluit, en wordt voorts in het Besluit overheidsaanbestedingen daarnaast eenzelfde bepaling uit de richtlijnen van toepassing verklaard als artikel 9 van het ontwerpbesluit.
7.c. Artikel 27, tweede lid, van het ontwerpbesluit is conform de opmerkingen van de Raad veranderd in een bepaling waarin wordt geregeld dat de aanbestedende dienst die aanbesteedt via een aankoopcentrale, geacht wordt aan de verplichtingen te hebben voldaan, indien de aankoopcentrale aan de verplichtingen heeft voldaan.
7.d. Naar aanleiding van de opmerkingen van de Raad is in artikel 1 van het ontwerpbesluit een definitie van het begrip "aanbestedingsstukken" opgenomen en zijn artikel 33, de koptekst van paragraaf 8 van het ontwerpbesluit en de nota van toelichting aangepast.
7.e. Het ontwerpbesluit volgt het systeem van richtlijn nr. 2004/17/EG. Het systeem van de richtlijn houdt in dat de voorschriften in beginsel betrekking hebben op alle aanbestedingsprocedures, tenzij in de richtlijn expliciet een ander voorschrift wordt gegeven voor een specifieke procedure. De inhoud van de openbare en de niet-openbare procedure volgt derhalve uit deze systematiek. Anders dan de Raad meen ik daarom dat het ontwerp op dit punt geen aanvulling behoeft.
7.f. Naar aanleiding van de opmerking van de Raad zijn de artikelen 10, tweede lid, en 34 van het ontwerpbesluit nog eens bezien. Deze artikelen zien beide op de informatie die een aanbestedende dienst mag vragen aan ondernemers, maar de informatie die op grond van deze artikelen kan worden gevraagd, is verschillend van aard. Op grond van artikel 10, tweede lid, kan de aanbestedende dienst vragen welke personen de opdracht zullen uitvoeren. Dit kan zowel de situatie betreffen dat een ondernemer de opdracht in zijn geheel zelf uitvoert, als de situatie dat een ondernemer voor de uitvoering van de opdracht een samenwerkingsverband aangaat of bepaalde onderdelen door onderaannemers laat uitvoeren. Het gaat hier aldus om namen en kwaliteiten van concrete werknemers. Op grond van artikel 34 kan de aanbestedende dienst, voor het geval een ondernemer van plan is om bepaalde onderdelen van de opdracht door onderaannemers uit te laten voeren, ondernemers vragen om aan te geven welk gedeelte door onderaannemers zal worden verricht en om welke onderaannemers het gaat. Artikel 34 ziet aldus niet op concrete werknemers.
7.g. In de nota van toelichting is een en ander verduidelijkt naar aanleiding van de opmerking van de Raad.
7.h. Naar aanleiding van de opmerking van de Raad is artikel 40, eerste lid, van het ontwerpbesluit, in overeenstemming gebracht met artikel 41 van richtlijn nr. 2004/17/EG.
7.i. Naar aanleiding van de opmerking van de Raad is een en ander verduidelijkt in het ontwerpbesluit.
7. j. De opmerking van de Raad betreft een verschrijving.
8. De redactionele opmerkingen van de Raad zijn verwerkt.
9. Na ontvangst van het advies van de Raad, bleek het wenselijk te zijn om het overgangsrecht in het ontwerpbesluit aan te passen. In plaats van tijdelijk uitgestelde werking (uitgangspunt in de tekst van het ontwerpbesluit zoals die aan de Raad is voorgelegd), voorziet het ontwerpbesluit nu in onmiddellijke werking in combinatie met een afwijkingsmogelijkheid voor aanbestedende diensten. Van de kant van aanbestedende diensten werd namelijk naar voren gebracht dat het in een aantal gevallen wenselijk zou zijn om direct na inwerkingtreding van het ontwerpbesluit de regels in dit besluit toe te kunnen passen. De afwijkingsmogelijkheid houdt in dat in de periode tussen inwerkingtreding van het ontwerpbesluit en de uiterste implementatiedatum Besluit aanbestedingen nutssector van toepassing kan worden verklaard op aanbestedingsprocedures die vóór die implementatiedatum worden afgerond (tijdelijk uitgestelde werking). In het ontwerpbesluit en de nota van toelichting is tenslotte een aantal technische wijzigingen en verbeteringen aangebracht ten opzichte van de aan de Raad voorgelegde tekst.
Ik moge U hierbij het gewijzigde ontwerpbesluit en de gewijzigde nota van toelichting doen toekomen en U verzoeken overeenkomstig dit ontwerp te besluiten.
De Minister van Economische Zaken
(1) Richtlijn 2004/17/EG, L 134/1.
(2) Kamerstukken II 2002/03, 28 244, nrs. 5-6, blz. 297.
(3) Kamerstukken II 2002/03, 28 244, nr. 24, blz. 11/12.
(4) Kamerstukken II 2002/03, 28 244, nrs. 5-6, blz. 1.
(5) Richtlijn nr. 89/665/EEG van de Raad van de Europese Gemeenschappen van 21 december 1989 houdende coördinatie van de wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen betreffende de toepassing van de beroepsprocedures inzake het plaatsen van overheidsopdrachten en voor leveringen de uitvoering van werken (PbEG L 395).
(6) Kamerstukken II 2002/03, 28 244, nrs. 5-6, blz. 302 en Kamerstukken II 2002/03, 28 244, nr. 11, blz. 65-69.
(7) Alcatel - Austria A.G., C81/98, 28 oktober 1999.
(8) Kamerstukken II 2002/03, 28 244, nr. 24, blz. 13.
(9) Artikel 72 van de richtlijn bepaalt dat de lidstaten via doeltreffende, toegankelijke en transparante mechanismen waarborgen dat deze richtlijn wordt toegepast; dit geschiedt overeenkomstig richtlijn 92/13/EEG.
(10) Zie zaak C-57/01, Makedonia Metro, Jurisprudentie 2003, blz. I-1091.
(11) Kamerstukken II 2002/03, 28 244, nr. 24, blz. 12.