Tijdelijk besluit uitbreiding bevoegdheden van organen voor gelijke behandeling.

Bij Kabinetsmissive van 5 september 2026, no.2026001825, heeft Uwe Majesteit, op voordracht van de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, bij de Afdeling advisering van de Raad van State ter overweging aanhangig gemaakt het ontwerpbesluit houdende tijdelijke regels betreffende de implementatie van Richtlijn 2024/1499 betreffende normen voor organen voor gelijke behandeling inzake gelijke behandeling van mannen en vrouwen op het gebied van sociale zekerheid (Tijdelijk besluit uitbreiding bevoegdheden van organen voor gelijke behandeling), met nota van toelichting.

Het ontwerpbesluit heeft tot doel richtlijn 2024/1499 van de Europese Unie te implementeren. (zie noot 1) Dit is een van de EU-richtlijnen die het recht op gelijke behandeling uitwerkt. Deze richtlijnen schrijven ook voor dat er onafhankelijke organen zijn die klachten over ongelijke behandeling beoordelen. Nederland heeft hiervoor twee onafhankelijke organen aangewezen, namelijk het College voor de Rechten van de Mens (hierna: het College) en de gemeentelijke antidiscriminatievoorzieningen (hierna: ADV’s).

Omdat deze organen nog niet kunnen toetsen of mannen en vrouwen op het gebied van sociale zekerheid gelijk worden behandeld voldoet de Nederlandse wetgeving nog niet helemaal aan de vereisten van richtlijn 2024/1499. Deze had op 19 juni 2026 volledig moeten zijn geïmplementeerd. Omdat deze datum niet is gehaald, wordt voorgesteld de richtlijn nu niet te implementeren bij wet, maar bij zelfstandige algemene maatregel van bestuur (hierna: zelfstandige amvb). Deze zelfstandige amvb wordt volgens de toelichting zo snel mogelijk vervangen door formele wetgeving. Een wetsvoorstel met overeenkomstige strekking als het nu voorliggende ontwerpbesluit is blijkens de toelichting in voorbereiding en zal in 2026 worden ingediend. (zie noot 2)

Zelfstandige amvb’s zijn alleen in uitzonderlijke gevallen toegestaan, omdat ze op gespannen voet staan met het primaat van de wetgever. De Afdeling advisering van de Raad van State is van oordeel dat het overschrijden van een implementatietermijn als zodanig geen uitzonderlijk geval is dat het gebruik van deze rechtsfiguur rechtvaardigt. Zij adviseert deze zelfstandige amvb niet tot stand te brengen, maar in plaats daarvan de implementatie met spoed bij wet te regelen

Een zelfstandige amvb is een wettelijk voorschrift dat rechtstreeks is gestoeld op artikel 89, eerste lid, van de Grondwet. Een dergelijke maatregel wordt zonder betrokkenheid van het parlement en zonder wettelijke grondslag tot stand gebracht. Dit staat op gespannen voet met het primaat van de wetgever, dat inhoudt dat de formele wetgever de voornaamste keuzes over de inhoud van het recht zelf moet maken. Daardoor kunnen de democratisch verkozen volksvertegenwoordigers hierover meebeslissen.

Een zelfstandige amvb is daarom alleen toelaatbaar in uitzonderlijke situaties en bij wijze van tijdelijke voorziening. (zie noot 3) Ook als de aard en het maatschappelijk belang de totstandbrenging van een zelfstandige amvb rechtvaardigen, en dus een uitzonderlijke situatie zich voordoet, mag de zelfstandige amvb niet in strijd komen met hogere rechtsregels. (zie noot 4) Bepalingen die rechten en vrijheden van burgers of privaatrechtelijke rechtspersonen inperken of verplichtingen aan hen opleggen kunnen niet bij zelfstandige amvb worden vastgesteld. (zie noot 5) Ook mag de zelfstandige amvb geen onderwerpen regelen die in de Grondwet aan de formele wetgever zijn voorbehouden.

Het overschrijden van de termijn voor het implementeren van een Europese richtlijn is geen uitzonderlijke situatie die het gebruik van een zelfstandige amvb kan rechtvaardigen. De regering was op de hoogte van de richtlijn in de ontwerpfase en steunde de daarin geregelde versterking van de onafhankelijkheid en van de rol en bevoegdheden van gelijkebehandelingsinstanties. (zie noot 6) Na vaststelling van de richtlijn beschikte de regering over een termijn - van in dit geval twee jaar - om de richtlijn om te zetten naar Nederlandse wetgeving. De termijnoverschrijding is ontstaan doordat de beschikbare tijd onvoldoende is benut. (zie noot 7) Het instrument is niet bedoeld voor het adresseren van een dergelijke situatie.

De Afdeling adviseert daarom deze zelfstandige amvb niet tot stand te brengen, maar in plaats daarvan het in de toelichting aangekondigde wetsvoorstel, dat specifiek strekt tot implementatie van de richtlijn, met spoed in procedure te brengen.

De Afdeling advisering van de Raad van State heeft bezwaar tegen het ontwerpbesluit en adviseert dit besluit niet te nemen.

De vice-president van de Raad van State

Voetnoten

(1) Richtlijn (EU) 2024/1499 van de Raad van 7 mei 2024 betreffende normen voor organen voor gelijke behandeling op het gebied van gelijke behandeling van personen ongeacht hun ras of etnische afstamming, gelijke behandeling van personen in arbeid en beroep ongeacht hun godsdienst of overtuiging, handicap, leeftijd of seksuele oriëntatie, gelijke behandeling van vrouwen en mannen op het gebied van sociale zekerheid en de toegang tot en het aanbod van goederen en diensten, en tot wijziging van Richtlijnen 2000/43/EG en 2004/113/EG.
(2) Toelichting, paragraaf 5 (Tijdelijke regeling).
(3) Aanwijzing 2.22 van de Aanwijzingen voor de regelgeving. Deze Aanwijzing vormt een uitwerking van artikel 89, tweede lid, Grondwet.
(4) Advies van 29 april 2020, W12.20.0127, over de Tijdelijke tegemoetkomingsregeling KO; advies van 6 december 2023, W16.23.00278, over de Wijziging van het Uitleveringsbesluit van Aruba, Curaçao en Sint Maarten ter invoering van de verkorte uitleveringsprocedure.
(5) Aanwijzing 2.22 van de Aanwijzingen voor de regelgeving.
(6) Kamerstukken 2022-2023, 22112, nr. 3594.
(7) Zie over de noodzaak van tijdige implementatie van EU-regelgeving ook al Advies van de Raad van State van 8 april 2004 betreffende het kabinetsstandpunt inzake de wenselijkheid van bijzondere bepalingen voor tijdige implementatie van Europese richtlijnen (W03.04.0024/I), Kamerstukken I 2004/05, 29200 VI, F.