Wijziging van de Drinkwaterwet in verband met de borging van de financiële gezondheid van drinkwaterbedrijven.
- Kenmerk
- W17.26.00241/IV
- Datum aanhangig
- 16 juli 2026
- Datum vastgesteld
- 11 november 2026
- Datum advies
- 11 november 2026
- Datum publicatie
- 16 november 2026
- Vindplaats
- Website Raad van State
- Infrastructuur en Waterstaat
- Wet
Toon inhoud
Bij Kabinetsmissive van 16 juli 2026, no.2026001610, heeft Uwe Majesteit, op voordracht van de Minister van Infrastructuur en Waterstaat, bij de Afdeling advisering van de Raad van State ter overweging aanhangig gemaakt het voorstel van wet houdende wijziging van de Drinkwaterwet in verband met de borging van de financiële gezondheid van drinkwaterbedrijven, met memorie van toelichting.
De komende jaren zullen Nederlandse drinkwaterbedrijven substantiële investeringen moeten doen. Om deze bedrijven in staat te stellen daarvoor de benodigde financiering aan te trekken, introduceert dit wetsvoorstel maatregelen waarmee zij hun eigen vermogen kunnen aanvullen indien hun aandeelhouders, gemeenten en provincies, onvoldoende extra kapitaal zouden verschaffen.
De Afdeling advisering van de Raad van State adviseert om de probleemanalyse te verbeteren: aard, oorzaak en omvang van het vraagstuk zijn nu fragmentarisch en onvoldoende scherp toegelicht. Zij mist onder meer aandacht voor de redenen waarom en in welke mate het de verwachting is dat aandeelhouders onvoldoende eigen vermogen (zullen) inbrengen.
De Afdeling adviseert om de oplossing allereerst te zoeken bij de huidige aandeelhouders of toelating van nieuwe publieke aandeelhouders. Indien dit niet mogelijk of niet wenselijk blijkt, adviseert zij de voorgestelde maatregelen en hun implicaties dragend te motiveren. Met twee van de voorgestelde maatregelen wordt afgeweken van het huidige stelsel waarin de drinkwatertarieven gebaseerd zijn op werkelijke kosten. Ook die afwijking dient dragend te worden gemotiveerd.
Tot slot maakt de Afdeling een opmerking over het tijdstip van vaststelling van de vermogenskostenvoet. Het advies is daarbij rekening te houden met zowel de ACM die voldoende doorlooptijd moet hebben om de vermogenskostenvoet te bepalen, als met de drinkwaterbedrijven die de vermogenskostenvoet op een voldoende vroeg tijdstip moeten vernemen om de tarieven te kunnen vaststellen.
In verband met deze opmerkingen dient het wetsvoorstel nader te worden overwogen.
1. Een betere probleemomschrijving
Met dit wetsvoorstel beoogt de regering instrumenten te introduceren in de Drinkwaterwet om de financieringsruimte van drinkwaterbedrijven te vergroten, in het licht van een toegenomen investeringsopgave op de middellange termijn.
De beschikbaarheid en veiligheid van drinkwater is een publiek belang, waar gemeenten en provincies, als direct betrokken overheden, verantwoordelijkheid voor dragen, in hun rol als aandeelhouder van drinkwaterbedrijven. (zie noot 1) De tien Nederlandse drinkwaterbedrijven werken op basis van kostendekkendheid. De kosten, waarbij ook de kapitaallasten zijn inbegrepen, worden doorberekend aan de gebruiker via de tarieven van leidingwater. De kapitaallasten worden bepaald op basis van een kapitaalkostenvoet, de WACC, (zie noot 2) die periodiek door de Autoriteit Consument en Markt (ACM) wordt bepaald in een advies aan de Minister van Infrastructuur en Waterstaat.
Op hoofdlijnen werkt deze kostengebaseerde regulering goed, bleek in 2022 uit onderzoek. (zie noot 3) De Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) concludeerde bovendien dat deze WACC in de prognoseperiode (2020-2029) een redelijk rendement op eigen vermogen mogelijk maakt.
De ILT concludeerde echter ook dat de investeringsopgave voor 2020-2029 60% hoger zou uitkomen dan in de periode 2017-2019. Zij noemde daar verschillende oorzaken voor:
1. de beoogde toename van de nieuwbouw, waar--door de leveringscapaciteit moet worden uitgebreid;
2. een verslechtering van de kwaliteit van drinkwaterbronnen (zowel grond- als oppervlaktewater);
3. de noodzaak om grote delen van het leidingnet en productiefaciliteiten te renoveren omdat ze verouderd zijn; en
4. droogte en klimaatveranderingen, die invloed zullen hebben op de beschikbaarheid en kwaliteit van drinkwater en investeringen in innovatie nodig maken. (zie noot 4)
Om deze hogere investeringen te kunnen doen, moeten de drinkwaterbedrijven extra kapitaal aantrekken. Dat doen zij in het huidige stelsel door leningen aan te gaan (vreemd vermogen) en - waar nodig - de aandeelhouders (gemeenten en provincies) te vragen om nieuw kapitaal te verschaffen (eigen vermogen). Ook op dit extra eigen vermogen kunnen de aandeelhouders rekenen op een redelijk rendement. De kosten van aanvullend vermogen kunnen binnen de geldende tariefsystematiek aan gebruikers worden doorberekend.
Hoewel de toelichting in ruime mate ingaat op de WACC, is het probleem waarvoor het voorstel oplossingen aandraagt niet gelegen in het rendement op gedane investeringen. De Afdeling begrijpt dat het hier om een financieringsvraagstuk gaat. Dat ontstaat doordat aandeelhouders van drinkwaterbedrijven zich niet, of niet in alle gevallen, bereid of in staat achten om het benodigde extra eigen vermogen in te leggen. De ontoereikende vermogensverschaffing belemmert de investeringsruimte van vooralsnog drie van de tien drinkwaterbedrijven. (zie noot 5) Met het voorstel beoogt de regering te voorzien in andere mogelijkheden om de financieringsruimte te vergroten.
Dit is een reëel vraagstuk, dat echter fragmentarisch en onvoldoende scherp is uiteengezet in de toelichting. De Afdeling adviseert in de toelichting de aard van het vraagstuk (een financieringsvraagstuk) scherper te beschrijven. Daarbij is vooral relevant waarom ervan wordt uitgegaan dat aandeelhouders onvoldoende eigen vermogen (zullen) verschaffen. In dat kader zou ook moeten worden besproken wat het historisch dividendbeleid is geweest van drinkwaterbedrijven. Ten slotte zou, zo mogelijk, op de ordegrootte van het op middellange termijn voorziene tekort aan financieringscapaciteit moeten worden ingegaan.
De Afdeling adviseert de toelichting op deze punten aan te vullen.
2. Toelichting op de effecten van voorgestelde maatregelen
Het huidige tariefstelsel is gebaseerd op de gedachte dat het redelijk is om aan de gebruiker de werkelijke kosten van het eigen watergebruik door te berekenen. (zie noot 6) Voor de aandeelhoudersrol van de drinkwaterbedrijven wordt uitgegaan van gemeenten en provincies, die daarbij zorgdragen voor de nodige financieringsruimte. Het wetsvoorstel doorkruist deze uitgangspunten.
De problematiek schuilt in een te beperkt vermogen of bereidheid van sommige aandeelhouders om voor voldoende eigen vermogen te zorgen. Tegen die achtergrond valt het de Afdeling allereerst op dat de oplossingen niet in de sfeer van aandeelhouders worden gezocht, maar in een hogere bijdrage van de afnemer. Als oplossing voor het financieringsprobleem stelt de regering maatregelen voor om drinkwaterbedrijven in staat te stellen de financieringscapaciteit te vergroten door tijdelijk hogere tarieven door te berekenen aan de afnemers van drinkwater. Deze extra inkomsten leiden volgens de toelichting tot een hogere winst en daarmee tot groei van het eigen vermogen. Deze extra financieringscapaciteit kan vervolgens worden ingezet om nieuwe financiering aan te trekken voor de hogere investeringsopgave van de drinkwaterbedrijven. (zie noot 7)
Kort gezegd introduceert de regering hiermee een manier om de investeringsruimte van de drinkwaterbedrijven te vergroten zonder de aandeelhouders te vragen het benodigde eigen vermogen aan te vullen. Indirect wordt daardoor de afnemer in plaats van de aandeelhouder aangekeken voor de extra financieringscapaciteit.
Het voorstel bevat drie maatregelen waarmee drinkwaterbedrijven tijdelijk een hoger rendement kunnen behalen dan mogelijk zou zijn op basis van de bestaande regels in de Drinkwaterwet en het Drinkwaterbesluit. De regering stelt voor:
1. Symmetrische middeling van de WACC. In het bestaande stelsel moeten overschrijdingen van het maximumrendement (in de vorm van de WACC) worden terugbetaald aan de afnemers in een latere tariefperiode, maar onderschrijdingen mogen niet alsnog later bij hen in rekening worden gebracht. Dit leidt tot een verminderde mogelijkheid tot opbouw van eigen vermogen. Die asymmetrie wordt rechtgezet met dit voorstel. (zie noot 8)
2. Mogelijkheid tot het verkorten van afschrijvingstermijnen. Door dit voorstel kunnen in het begin van de afschrijvingstermijn hogere kosten in de tarieven worden verdisconteerd, waardoor op korte termijn de inkomsten stijgen. Die gaan ten koste van latere inkomsten - de afschrijvingskosten zijn immers dan al verhaald op de eindafnemers. (zie noot 9)
3. Mogelijkheid tot tijdelijke tariefverhoging. Als een drinkwaterbedrijf niet langer voldoet aan de minimumeisen ten aanzien van de verschillende voorgeschreven financiële ratio’s, stelt de regering voor dat het drinkwaterbedrijf de minister kan verzoeken voor maximaal vijf jaar een hoger tarief te rekenen dan de werkelijke kosten. Hierbij zou de verplichting gelden om de tijdelijke tariefverhoging te compenseren in toekomstige tarieven, door lagere drinkwatertarieven vast te stellen. (zie noot 10)
De Afdeling ziet symmetrische middeling van de WACC (onder punt 1) als een logische (deel-)oplossing voor het probleem, die in wezen een tekortkoming van het bestaande systeem oplost. De tariefruimte die is ontstaan door een onderschrijding van de WACC kan hierdoor alsnog worden benut, waardoor alle vermogenskosten in rekening kunnen worden gebracht, ook als dat tijdelijk niet is gebeurd. (zie noot 11)
Met de voorgestelde maatregelen onder punten 2 en 3 hiervóór, neemt het wetsvoorstel afstand van het beginsel dat de gebruiker de werkelijke kosten draagt van het eigen gebruik. De regering introduceert tariefopslagen in het stelsel die niet samenhangen met de werkelijke kosten. Daarmee worden gebruikers in het heden zowel aangeslagen voor de kapitaalkosten die betrekking hebben op hun eigen, huidige gebruik, als voor een deel van de kapitaalkosten van toekomstig gebruik.
De regering geeft geen rechtvaardiging voor de afwijking van beide wezenlijke uitgangspunten: doorberekening van de werkelijke kosten aan gebruikers en de rol van aandeelhouders in de financiering van de sector. De toelichting gaat evenmin in op de verwachte mate van verschuiving van kapitaalkosten in de tijd of op de aanvaardbaarheid daarvan.
De motivering daarvoor kan verschillen tussen enerzijds investeringen waarmee toekomstige netten worden aangelegd voor toekomstige gebruikers en anderzijds investeringen waarmee drinkwaterzuivering voor toekomstige gebruikers wordt verbeterd om een vervuilingsprobleem op te lossen dat ontstond in het verleden. Het gaat hier om de redelijkheid van verschuiving van kosten tussen generaties of cohorten gebruikers.
Ten slotte ziet de Afdeling het risico dat met de hierboven onder punt 2 en 3 besproken maatregelen een perverse prikkel wordt geïntroduceerd. Immers, waarom zouden aandeelhouders van drinkwaterbedrijven kapitaal verschaffen, als het financieringsprobleem kan worden opgelost door de financiële last bij een andere partij neer te leggen: de gebruikers?
De Afdeling adviseert daarom om de twee maatregelen te heroverwegen, of alsnog dragend te motiveren, en daarbij in te gaan op bovengenoemde opmerkingen.
3. Overweging van oplossingen die aangrijpen op de aandeelhouders
In het kader van de voorbereiding van het wetsvoorstel is een aantal alternatieve oplossingen onderzocht en afgevallen, zo blijkt uit de toelichting. (zie noot 12) Het ging om:
1. een generieke opslag of verhoging van de WACC;
2. een financieringsopslag in de tarieven;
3. nacalculatie van de risicovrije rente, en
4. Een bodem op de risicovrije rente van 0,5%.
De Afdeling merkt op dat ook met deze alternatieven wordt beoogd de tarieven te verhogen. Geen van deze alternatieven zorgt ervoor dat het eigen vermogen door aandeelhouders wordt aangevuld, zoals het huidige stelsel beoogt. Uit de toelichting wordt niet duidelijk of, en zo ja, welke gangbare alternatieven zijn overwogen die wél aangrijpen op de aandeelhouder. Daarbij kan gedacht worden aan (governance-)regels of afspraken over terughoudend dividendbeleid. (zie noot 13) Daardoor zou het eigen vermogen beter op peil blijven en meer investeringsruimte ontstaan voor toekomstige investeringen.
Ook kan gedacht worden aan toelating van andere publieke aandeelhouders, zoals gemeenten die beperkt of nog niet in drinkwaterbedrijven deelnemen, of, in een uiterst geval, een staatsdeelneming. (zie noot 14) Dergelijke alternatieve oplossingen hebben betrekking op de governance van drinkwaterbedrijven. Volgens de toelichting worden oplossingen in de sfeer van governance van de drinkwatersector echter pas op een later moment bezien. (zie noot 15)
In plaats van de oplossing te zoeken in een tijdelijk hogere bijdrage van de gebruiker, adviseert de Afdeling eerst alternatieve (governance-)oplossingen te overwegen die aangrijpen op aandeelhouders van drinkwaterbedrijven, zoals hierboven genoemd. Pas als is gebleken dat dergelijke alternatieven onvoldoende geschikt en effectief zijn om het financieringsprobleem van toekomstige investeringen op te lossen, kunnen andere maatregelen worden overwogen. Immers, de prikkel om gebruik te maken van tariefverhogende maatregelen maakt dat die weg, indien ingeslagen, mogelijk niet snel meer wordt teruggedraaid.
De Afdeling adviseert in het licht van het voorgaande alternatieve maatregelen te overwegen die aangrijpen op aandeelhouders van drinkwaterbedrijven.
4. Een werkbare vaststellingsdatum van de WACC
De WACC wordt driejaarlijks door de minister vastgesteld, na advies van de ACM. De ACM heeft de uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid van het voorstel onderzocht en aangegeven welke aanpassingen in het belang van de uitvoerbaarheid noodzakelijk zijn. (zie noot 16) Niet uitvoerbaar acht de ACM onder meer het voorstel om de datum van vaststelling van de vermogenskostenvoet (WACC) te vervroegen naar 1 juli.
Voor de ACM is het wezenlijk voldoende doorlooptijd te hebben om de WACC op verantwoorde wijze te bepalen. Voor de drinkwaterbedrijven is het van belang om de WACC voldoende vóór aanvang van de inwerkingtreding van het WACC-besluit te kennen, om voldoende tijd te hebben om de tarieven vast te stellen. Die belangen zijn - zeker in het licht van een driejaarlijkse cyclus - niet tegenstrijdig. De Afdeling adviseert om toe te lichten waarom de gekozen datum voor beide partijen werkbaar is.
De Afdeling adviseert om de toelichting op dit punt aan te vullen.
De Afdeling advisering van de Raad van State heeft een aantal bezwaren bij het voorstel en adviseert het voorstel niet bij de Tweede Kamer der Staten-Generaal in te dienen, tenzij het is aangepast.
De vice-president van de Raad van State
Voetnoten
(1) Beleidsnota drinkwater 2021-26, Tweede Kamer, 2020/21, 27625, nr. 530, p. 12: "Overheden moeten bij de uitoefening van hun bevoegdheden en als aandeelhouder het drinkwaterbelang zwaar laten meewegen en daarmee een bijdrage leveren aan het veiligstellen van de openbare drinkwatervoorziening."
(2) ‘Weighted Average Cost of Capital.’
(3) Financierbaarheid drinkwatersector, Rebel (2022). Aangehaald in paragraaf 2.2 (‘Probleembeschrijving’) van de Memorie van Toelichting.
(4) Financierbaarheid investeringsopgave drinkwatersector, ILT, 17 februari 2021.
(5) Memorie van Toelichting, algemeen deel, paragraaf 3.1 (‘Analyse van de maatregelen’).
(6) De artikelen 10 en 11 van de Drinkwaterwet gaan uit van een kostendekkend tarief. Verder beschermt een kostendekkend tarief tegen de monopoliemacht van drinkwaterbedrijven en voorkomt het kruissubsidie tussen gebruikers. Autoriteit Consument en Markt, Advies Drinkwatertarieven 2026, 3 juli 2026, p. 3, op https://www.acm.nl/nl/publicaties/advies-drinkwatertarieven-2026 (op 6 november 2026). Ook zorgt kostendekking ervoor dat de gebruiker voor meer gebruik ook (evenredig) meer betaalt: Vereniging Waterbedrijven Nederland: "De prijs van drinkwater," https://www.vewin.nl/thema/de-prijs-van-drinkwater/ (op 6 november 2026).
(7) Memorie van Toelichting, algemeen deel, paragraaf 5 (‘Financiële gevolgen’).
(8) Voorgesteld artikel 12, vierde lid, van de Drinkwaterwet.
(9) Voorgesteld artikel 13a, derde lid onder c. van de Drinkwaterwet.
(10) Voorgesteld artikel 13b, vijfde lid, van de Drinkwaterwet.
(11) Het uitgangspunt van de bestaande tariefregulering is immers dat alle vermogenskosten kunnen worden verhaald op de afnemer, wat in het huidige systeem niet mogelijk is bij een tijdelijke onderschrijding van de WACC, het maximumrendement.
(12) Memorie van Toelichting, algemeen deel, paragraaf 2.5 (‘Onderzochte maatregelen, die geen onderdeel zijn van dit pakket’).
(13) Een terughoudend dividendbeleid is bijvoorbeeld de norm bij staatsdeelnemingen door de Rijksoverheid: Nota Deelnemingenbeleid Rijksoverheid 2022, Kamerstukken II 2021/22, 28165, nr. 370. blz. 41.
(14) Zo neemt het Rijk bijvoorbeeld ook zelf deel in collectieve warmtenetwerken via Energie Beheer Nederland (EBN) en de Nationale Deelneming Warmte.
(15) Memorie van Toelichting, algemeen deel, paragraaf 7.1 (‘Internetconsultatie’). De toekomstige governance-maatregelen worden op drie plaatsen genoemd, in de reactie op de zienswijzen van particulieren, in de reactie op het advies van het IPO en in de reactie op het UHT van de ACM.
(16) Brief van ACM aan de minister van Infrastructuur en Waterstaat, ongedateerd, met kenmerk ACM/UIT/677820, inzake ACM/26/200325 Uitvoerbaarheids- en handhaafbaarheidstoets concept wijziging Drinkwaterwet.