Symposium ‘De waarde, kracht en kwetsbaarheid van de democratie’

Van harte welkom bij dit symposium over de waarde, kracht en kwetsbaarheid van de democratie, het thema van het laatste jaarverslag van de Raad van State. Het is de Week van de Rechtsstaat, maar rechtsstaat en democratie kunnen niet zonder elkaar, dus al met al een heel passend onderwerk.

Waar we staan en drie paradoxen

Laat ik bij wijze van openingswoord in dit symposium maar meteen met de deur in huis vallen: Nederland is niet immuun voor de autocratische tendensen en de omstandigheden die hebben bijgedragen aan het verval binnen diverse westerse democratieën. Desinformatie, buitenlandse beïnvloeding, oligarchische trekken van Big Tech, populisme, ondermijning, een gebrek aan betrouwbaarheid en slagkracht van de overheid en andere factoren zetten ook onze democratische rechtsstaat onder druk.

Ondanks alles is Nederland echter nog steeds een van de meest welvarende en redelijk functionerende democratische rechtsstaten ter wereld. Dat heeft ons heel veel gebracht. Toch wordt dat niet meer zo beleefd en de democratische rechtsstaat lijkt zelfs steeds vaker als sta-in-de-weg te worden beschouwd.

Ik zou willen wijzen op drie paradoxen, die van invloed zijn op de toekomst van de liberale democratie zoals wij die nu kennen.

De eerste is de democratische paradox. Die komt er in de kern op neer dat de kracht van de fundamentele openheid van de democratie ook meteen haar kwetsbaarheid betekent. Ieders recht om te streven naar politieke machtsvorming kan tenslotte ook misbruikt worden om de democratische grondslagen te ondergraven.

Een tweede paradox is de zogeheten welvaartsparadox: we zijn welvarender, gezonder, hoger opgeleid en objectief gezien veiliger dan ooit, maar blijven desondanks ontevreden en worden, lijkt het zelfs, steeds ontevredener. Dat wil overigens niet zeggen dat alle onvrede onterecht is. Grote maatschappelijke uitdagingen zoals de woningnood, stikstof, en toeslagen konden niet worden voorkomen of zelfs binnen aanvaardbare tijd worden opgelost. Met juist die kwetsbare groepen als slachtoffer die zich al achtergelaten en achtergesteld voelden door processen als modernisering, individualisering en globalisering. Het heeft hun geloof dat het democratisch systeem er ook voor hen is, sterk onder druk gezet.

De derde paradox die ik zou willen noemen is die van de overschatte overheid. Ondanks de al zo’n vijftig jaar bestaande wens om de overheid af te slanken, is zij onder invloed van alle wensen en beloften van maatschappelijke en politieke actoren alleen maar gegroeid. En hoe omvangrijker die overheid werd, des te ingewikkelder bleek het om al die beloften, en soms eisen, waar te maken, al was het maar vanwege de onwaarschijnlijk grote opgaven voor uitvoeringsdiensten en lokale overheden. Dat gegeven zou politici moeten aanzetten tot enige bescheidenheid in hun ambities en een focus op wat realistisch en uitvoerbaar is. Dat lukt nauwelijks en niet alleen door het huidige zwaar demissionaire kabinet. Al veel langere tijd wordt er binnen de politieke overheid overbeloofd en ondergepresteerd. Dat is funest voor het vertrouwen dat burgers in de overheid hebben. Rafelt het vertrouwen – dat is inmiddels dramatisch laag -, dan rafelt ook de (democratische) rechtsstaat.

Perspectieven

Als we deze paradoxen op ons laten inwerken, rijst de vraag welke perspectieven we eigenlijk hebben. Hoe kunnen we de democratie nieuw elan geven?

Het eerste is het behoud en de versterking van de constitutionele waarborgen, of op zijn minst drempels die ons systeem kent.

Ik denk dan aan de machtenspreiding en het systeem van checks and balances, waarin regering en parlement zich over en weer gecontroleerd weten met de onafhankelijke rechter als belangrijke derde poot en een aanvullende kring van kritische adviseurs zoals de Raad van State, de onafhankelijke media en de wetenschap. Ook voorkomen onze gedecentraliseerde eenheidsstaat en ons tot samenwerking dwingende stelsel van evenredige vertegenwoordiging dat één verkiezingsuitslag tot al te heftige schokken kan leiden. Dat is een belangrijke safeguard.

Vergeet daarnaast ook de invloed van burgers niet; via soms zeer grote demonstraties, belangenbehartiging, inspraakmomenten en participatietrajecten, zoals het burgerberaad klimaat en mogelijk binnenkort middels correctieve wetgevingsreferenda. De maatschappelijke democratie als voedingsbodem en beschermlaag van de parlementaire democratie.

Al deze waarborgen verdienen het gekoesterd en versterkt te worden. Ik denk aan het voorstel voor een Wet op de politieke partijen met daarin regels over de organisatie en financiering van, en toezicht op politieke partijen, inclusief de mogelijkheid van een partijverbod. Maar ook aan het codificeren van belangrijke staatsrechtelijke beginselen als de vertrouwensregel en een herwaardering van de grondwettelijke grondrechtencatalogus.

Versterkte instituties en regels alleen zijn voor het behoud van onze democratische rechtsstaat volstrekt onvoldoende. Een echte, volwaardige democratie is een continu proces van gedachtewisseling, argumentatie en gemeenschappelijke zelfcorrectie, dat valt of staat met de wijze waarop wij allen daaraan dag in, dag uit invulling geven. Daarin vallen helaas al langere tijd te veel gaten. Daarom zullen we het democratisch ethos en de ‘constitutionele geletterdheid’ in en buiten Den Haag moeten versterken.

Dat geldt voor politici, voor het parlement als zodanig, voor de departementen, en eigenlijk voor alle instituties. Intermediaire spelers als media, wetenschap en onderwijsinstellingen, spelen in dit proces eveneens een belangrijke rol. Wie daarop ingrijpend bezuinigt, bezuinigt ook op ons democratisch vermogen. Niet voor niets zijn onafhankelijke media in landen die democratisch afglijden meestal het eerste slachtoffer.

Democratisch ethos versterken en uitdragen is wat mij betreft de kern van volwaardig burgerschap van iedereen in ieders eigen omgeving. Het gaat niet alleen om de kennis die we moeten hebben, maar vooral ook om het begrip van hoe onze constitutie en onze samenleving in elkaar zitten en hoe het ons is gelukt al vele jaren in relatieve rust met elkaar samen te leven.

Slot

Een volwaardige democratie is voortdurend moedig en hoopvol ‘werk in uitvoering’. En dat werk verdient zij ook, verdienen wij allen ook, niet omdat dit meest succesvolle politieke ‘experiment’ in de geschiedenis onvermijdelijk goed zal aflopen, maar omdat het ongeacht de afloop het juiste is om te doen. Zo kan hopelijk ook de cyclische opeenvolging van bestuursvormen worden doorbroken. De verworvenheden van onze democratische rechtsstaat vormen het hoopvolle verhaal waaraan onze samenleving juist nu zo’n grote behoefte aan heeft.

Ik ben blij dat vier bijzondere sprekers zich bereid hebben getoond bij te dragen aan dat verhaal. Ik verheug mij op de woorden van Klaas Dijkhoff, Ingrid Leijten, Nienke Meijer en Tom van der Meer en geef graag het woord aan raadadviseur Paul van Sasse om hen bij u in te leiden.